Trong bối cảnh Việt Nam vừa phải đáp ứng nhu cầu làm mát ngày càng tăng, vừa thực hiện các cam kết khí hậu và lộ trình giảm dần các chất HFC theo Bản sửa đổi, bổ sung Kigali thuộc Nghị định thư Montreal, làm mát bền vững đang trở thành điểm kết nối giữa bảo vệ tầng ozone, giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng năng lượng hiệu quả và thích ứng với biến đổi khí hậu...

Trong những ngày nắng nóng, nhu cầu làm mát từ căn hộ, văn phòng, trường học đến cửa hàng, phương tiện giao thông… tăng lên cùng nhịp sống đô thị. Tuy nhiên, phía sau cảm giác dễ chịu của một căn phòng mát mẻ là một câu chuyện lớn hơn: đô thị càng nóng, nhu cầu làm mát càng cao; điện năng tiêu thụ tăng, tạo thêm áp lực lên hệ thống năng lượng và có thể kéo theo phát thải khí nhà kính nếu nguồn điện vẫn phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch.

Tại các thành phố, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, mật độ xây dựng cao, thiếu cây xanh và mặt nước khiến nhiệt bị giữ lại lâu hơn. Biến đổi khí hậu cũng làm các đợt nóng trở nên thường xuyên và cực đoan hơn. Từ đó hình thành một vòng xoáy ngày càng rõ: đô thị nóng hơn nhu cầu làm mát lớn hơn phụ tải điện tăng áp lực lên hệ thống điện tăng.

Đây cũng là bước phát triển mới trong câu chuyện bảo vệ tầng ozone. Sau nhiều thập kỷ loại trừ các chất làm suy giảm tầng ozone theo Nghị định thư Montreal, Bản sửa đổi, bổ sung Kigali được thông qua năm 2016 đã mở rộng quá trình chuyển đổi của ngành lạnh sang giảm dần các chất HFC (Hydrofluorocarbon: môi chất lạnh sử dụng chủ yếu trong lĩnh vực kỹ thuật lạnh và điều hoà không khí) có tiềm năng làm nóng lên toàn cầu cao. Vì vậy, chuyển đổi sang các môi chất lạnh có tác động khí hậu thấp cần được thực hiện đồng thời với giảm nhu cầu làm mát và nâng cao hiệu quả năng lượng của thiết bị, công trình và toàn hệ thống.

NHU CẦU LÀM MÁT NGÀY CÀNG LỚN, ĐA DẠNG

Nhu cầu làm mát ở đô thị không chỉ tăng do nhiệt độ không khí cao hơn. Quá trình đô thị hóa cũng làm thay đổi cân bằng nhiệt của thành phố: bề mặt bê tông và nhựa đường hấp thụ nhiệt, mật độ xây dựng cao có thể hạn chế thông gió, trong khi nhiệt thải từ giao thông, công trình và chính các hệ thống điều hòa tiếp tục bổ sung nhiệt vào môi trường đô thị. Vì vậy, bài toán làm mát cần được xử lý không chỉ ở từng thiết bị hay công trình mà cả ở quy mô khu phố và đô thị.

Việt Nam đang đứng trước nhu cầu làm mát ngày càng tăng. Đô thị hóa, mức sống cải thiện cùng khí hậu nóng ẩm khiến điều hòa không khí trở thành thiết bị thiết yếu trong nhiều gia đình và công trình.

10 năm bản sửa đổi bổ sung Kigali: Hành trình làm mát bền vững và hành động của Việt Nam

Đọc thêm

Theo Bộ Công Thương và một số nghiên cứu gần đây, thị trường điều hòa không khí dân dụng trong nước hiện ở mức 2,5-3 triệu thiết bị mỗi năm, trong đó sản phẩm biến tần (inverter) chiếm hơn 80% thị trường. Giai đoạn 2020-2025 có khoảng 600 mẫu sản phẩm được đăng ký dán nhãn năng lượng.

Việc áp dụng TCVN 7830:2021 và lộ trình quản lý hiệu suất năng lượng mới đang tạo ra một bước chuyển quan trọng. Bộ Công Thương cho biết mức hiệu suất của các sản phẩm 4-5 sao theo tiêu chuẩn mới cao hơn khoảng 25-29% so với trước đây. Tiềm năng tiết kiệm điện từ việc nâng cao hiệu suất điều hòa được ước tính khoảng 7,79-20,79 TWh mỗi năm.

Đây là mức tiết kiệm rất đáng kể. Tuy nhiên, hiệu suất của chiếc điều hòa chỉ là một phần câu chuyện. Một thiết bị hiệu quả vẫn có thể tiêu thụ nhiều điện nếu phải làm việc trong một công trình hấp thụ quá nhiều nhiệt, có lớp vỏ bao che kém hoặc vận hành chưa hợp lý. Một nghịch lý thú vị là: muốn tiết kiệm điện cho điều hòa, đôi khi cách tốt nhất lại là giảm nhu cầu phải bật điều hòa.

Ngoài nhu cầu làm mát cho nhà ở, văn phòng, khách sạn và các công trình thương mại, việc bảo đảm hệ thống làm mát cho các hạ tầng công nghệ cao ngày càng quan trọng. Từ các trung tâm dữ liệu (data center), phòng sạch, nhà máy bán dẫn, cơ sở sản xuất điện tử đến các trung tâm nghiên cứu công nghệ đều cần hệ thống làm mát có độ tin cậy cao và vận hành gần như liên tục. Với trung tâm dữ liệu, hệ thống làm mát phải duy trì nhiệt độ, độ ẩm phù hợp để bảo vệ thiết bị và bảo đảm hoạt động ổn định 24/7. Khi mật độ máy chủ và công suất tính toán tăng, đặc biệt với trí tuệ nhân tạo (AI), lượng nhiệt cần loại bỏ cũng tăng nhanh.

Trong sản xuất bán dẫn và điện tử, kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, độ sạch và chất lượng không khí của phòng sạch là một phần không thể thiếu. Vì vậy, hệ thống HVAC (Heating Ventilating and Air Conditioning: hệ thống sưởi ấm, thông gió và điều hòa không khí) có thể phức tạp hơn rất nhiều so với một tòa nhà văn phòng thông thường. Các giải pháp như chiller hiệu suất cao, làm mát tự nhiên (free cooling) phù hợp với điều kiện khí hậu và thiết kế hệ thống, tối ưu nhiệt độ nước lạnh, điều khiển theo tải, hệ thống quản lý tòa nhà (BMS), hệ thống quản lý hạ tầng trung tâm dữ liệu (DCIM) và làm mát bằng chất lỏng có thể giúp giảm năng lượng dành cho quá trình làm mát.

Khi Việt Nam phát triển kinh tế số, trung tâm dữ liệu, điện tử và công nghiệp bán dẫn, nhu cầu làm mát sẽ không chỉ tăng về số lượng mà còn thay đổi về chất lượng. Đây sẽ là thị trường có hàm lượng kỹ thuật cao, đồng thời tạo nhu cầu về những thế hệ kỹ sư, kỹ thuật viên và doanh nghiệp có khả năng kết hợp HVAC với năng lượng, điều khiển, dữ liệu, tự động hóa và môi trường. Theo nghĩa đó, câu chuyện làm mát đang mở rộng từ “làm mát cho con người” sang “làm mát cho nền kinh tế”.

LÀM MÁT TỐT KHÔNG NHẤT THIẾT PHẢI BẮT ĐẦU BẰNG MỘT CHIẾC MÁY LẠNH

Một thành phố mát hơn không nhất thiết phải là thành phố có nhiều máy điều hòa hơn. Trước khi nói đến năng suất lạnh, cần nói đến cách đô thị được quy hoạch và công trình được thiết kế. Cây xanh, mặt nước, công viên, hành lang thông gió, mái xanh, vật liệu phản xạ bức xạ mặt trời và không gian công cộng có bóng mát có thể góp phần giảm nhiệt ở quy mô khu vực.

Ở cấp công trình, hướng nhà, che nắng, cách nhiệt mái và tường, lựa chọn kính, thông gió tự nhiên và tổ chức không gian đều có thể làm giảm tải lạnh. Nếu giảm được lượng nhiệt đi vào công trình ngay từ đầu, hệ thống điều hòa sẽ cần công suất nhỏ hơn, thời gian vận hành ít hơn và tiêu thụ điện thấp hơn.

Ở quy mô đô thị, đó là tinh thần của cách tiếp cận “Làm mát đô thị - Urban Cooling”: kết hợp quy hoạch đô thị, các giải pháp dựa vào tự nhiên, thiết kế công trình, hiệu quả năng lượng và công nghệ làm mát. Thay vì chỉ tăng công suất làm lạnh, cần đồng thời tìm cách giảm lượng nhiệt mà đô thị và công trình phải hấp thụ.

Khi nhu cầu làm mát vẫn rất lớn, thiết bị hiệu suất cao tiếp tục giữ vai trò quan trọng. Điều hòa inverter, máy nén hiệu suất cao, quạt và bơm biến tần, VRF/VRV, chiller hiệu suất cao, điều khiển thông minh và BMS có thể giúp giảm điện năng tiêu thụ trong suốt vòng đời công trình.

Một vấn đề không thể tách rời hiệu quả năng lượng là môi chất lạnh. Thiết bị có hiệu suất năng lượng cao nhưng sử dụng môi chất lạnh có tiềm năng gây nóng lên toàn cầu lớn hoặc để xảy ra rò rỉ vẫn chưa thể xem là giải pháp làm mát xanh hoàn chỉnh.

Tại Việt Nam, Quyết định số 496/QĐ-TTg ngày 11/6/2024 về Kế hoạch quốc gia quản lý, loại trừ các chất làm suy giảm tầng ozone và các chất gây hiệu ứng nhà kính được kiểm soát tạo ra một cầu nối quan trọng giữa chính sách môi chất lạnh và chuyển đổi xanh ngành lạnh. Khung pháp lý này tiếp tục được cụ thể hóa thông qua các quy định tại Nghị định số 119/2025/NĐ-CP, Nghị định số 83/2026/NĐ-CP và Thông tư 08/2025/TT-BNNMT.

Do đó, một hệ thống làm mát “xanh” cần được đánh giá trong toàn bộ vòng đời: từ nhu cầu làm mát, hiệu suất sử dụng năng lượng, lựa chọn môi chất lạnh, hạn chế rò rỉ trong vận hành và bảo dưỡng đến thu hồi, tái sử dụng, tái chế, tái sinh hoặc xử lý khi thiết bị kết thúc vòng đời.

Nhìn tổng thể, quá trình chuyển đổi xanh lĩnh vực làm lạnh và điều hòa không khí đang được hình thành trên ba trụ cột có quan hệ chặt chẽ: Giảm nhu cầu làm mát Nâng cao hiệu quả năng lượng Quản lý môi chất lạnh, chuyển sang chất có tác động đến khí hậu thấp hơn và gắn với quản lý môi chất lạnh trong suốt vòng đời.

TỪ LOẠI TRỪ HCFC, GIẢM DẦN HFC ĐẾN CHUYỂN ĐỔI XANH NGÀNH LÀM MÁT

Thách thức trong giai đoạn tới không chỉ là hoàn thiện chính sách mà còn là triển khai đồng bộ và hiệu quả các chính sách này. Theo đó, quy hoạch đô thị và xây dựng có thể giảm nhu cầu làm mát thông qua thiết kế thụ động và các giải pháp dựa vào tự nhiên; chính sách năng lượng thúc đẩy thiết bị và hệ thống hiệu suất cao; chính sách hỗ trợ chuyển đổi công nghệ hướng tới các môi chất lạnh không sử dụng HCFC (Hydrochlorofluorocarbon), đồng thời giảm dần việc sử dụng HFC; trong khi các chính sách tài chính giúp doanh nghiệp và người dân vượt qua chi phí đầu tư ban đầu.

Khi công trình cần hiệu quả hơn, thị trường sẽ cần nhiều hơn các chuyên gia mô phỏng năng lượng, kỹ sư HVAC, đơn vị vận hành, chuyên gia BMS và quản lý năng lượng. Khi môi chất lạnh được quản lý chặt chẽ hơn, thị trường cho các hoạt động thu hồi, kiểm tra, tái sử dụng, tái chế và xử lý môi chất lạnh sẽ từng bước phát triển. Khi doanh nghiệp quan tâm nhiều hơn đến chi phí vận hành, các mô hình ESCO (Energy Service Company: công ty/tổ chức dịch vụ năng lượng) và dịch vụ tiết kiệm năng lượng cũng có thêm cơ hội phát triển.

Điều này đồng nghĩa với nhu cầu đào tạo một lực lượng lao động mới. Kỹ thuật viên tương lai không chỉ cần biết lắp đặt, sửa chữa thiết bị mà còn phải hiểu về hiệu suất năng lượng, đặc tính và yêu cầu an toàn của các môi chất có GWP thấp, cũng như kỹ năng phòng ngừa, phát hiện rò rỉ, thu hồi môi chất và quản lý dữ liệu vận hành.

Chuyển đổi xanh vì vậy đồng thời là một quá trình chuyển đổi kỹ năng trong công việc, mở ra cơ hội phát triển việc làm xanh trong lĩnh vực lạnh và điều hòa không khí, đặc biệt khi nhu cầu làm mát mở rộng sang trung tâm dữ liệu, điện tử, bán dẫn, y tế và công nghiệp công nghệ cao.

CẦN CÁCH TIẾP CẬN MỚI CHO CÁC ĐÔ THỊ VIỆT NAM

Để bài toán làm mát không trở thành một vòng xoáy tiêu thụ năng lượng ngày càng lớn, các đô thị Việt Nam cần chuyển từ cách tiếp cận riêng lẻ sang quản lý làm mát tích hợp.

Trước hết, cần đưa nhu cầu làm mát vào quy hoạch và quản lý đô thị, thay vì chỉ xem đây là nhu cầu được giải quyết ở cấp công trình hoặc hộ gia đình. Bản đồ nhiệt đô thị có thể giúp xác định những khu vực chịu rủi ro nhiệt cao để ưu tiên cây xanh, mặt nước, bóng mát, cải tạo không gian công cộng và các giải pháp giảm nhiệt.

Thứ hai, cần thúc đẩy nguyên tắc “ưu tiên hiệu quả- efficiency first” trong thiết kế và cải tạo công trình: giảm tải nhiệt trước, sau đó mới tối ưu hệ thống cơ điện và thiết bị. Đặc biệt cần quan tâm đến khối công trình hiện hữu, nơi còn tiềm năng đáng kể để giảm tải lạnh và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng thông qua cải tạo lớp vỏ công trình, hệ thống cơ điện và phương thức vận hành.

Thứ ba, cần tiếp tục nâng cao hiệu suất năng lượng tối thiểu và hiệu quả của chương trình dán nhãn năng lượng, đi cùng với năng lực thử nghiệm và giám sát thị trường.

Thứ tư, cần xây dựng hạ tầng thu hồi và quản lý môi chất lạnh ở cuối vòng đời thiết bị, bảo đảm môi chất được thu hồi, tái sử dụng, tái chế, tái sinh hoặc xử lý phù hợp.

Cuối cùng, các cơ chế như tín dụng xanh, ESCO, hợp đồng hiệu suất năng lượng và chương trình hỗ trợ cải tạo công trình có thể giúp thu hẹp khoảng cách về chi phí đầu tư ban đầu.

Trong bối cảnh Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 28/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển các vùng và tổ chức không gian phát triển quốc gia trong giai đoạn mới đặt vấn đề phát triển hệ thống đô thị hiện đại và hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh, có khả năng chống chịu cao, bài toán làm mát đô thị càng cần được nhìn nhận như một phần của quy hoạch và chất lượng phát triển đô thị, thay vì chỉ là vấn đề của riêng ngành lạnh và điều hòa không khí.

Làm mát là nhu cầu thiết yếu của cuộc sống hiện đại. Với một nước có khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, điều hòa không khí sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng. Vấn đề không phải là quay lưng với điều hòa, mà là sử dụng nó thông minh hơn và đặt vào một hệ thống lớn hơn.

Mười năm sau khi Bản sửa đổi, bổ sung Kigali được thông qua, câu chuyện bảo vệ tầng ozone đang bước sang một giai đoạn mới, trong đó quá trình giảm dần các chất HFC cần được thực hiện đồng thời với nâng cao hiệu quả năng lượng và đáp ứng nhu cầu làm mát ngày càng tăng. Với Việt Nam, đây không chỉ là việc thực hiện các cam kết theo Nghị định thư Montreal mà còn là cơ hội thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển một ngành làm mát có giá trị gia tăng cao hơn.

Trong bối cảnh đó, làm mát bền vững có thể trở thành một điểm kết nối giữa bảo vệ tầng ozone, giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng năng lượng hiệu quả và thích ứng với biến đổi khí hậu. Chúng ta không thể “điều hòa hóa” nắng nóng bằng cách đơn giản là lắp thêm nhiều máy lạnh, mà cần chuyển từ tư duy tăng công suất làm lạnh sang tăng hiệu quả của dịch vụ làm mát.

(*) TS. Trịnh Quốc Dũng, Khoa Năng lượng Nhiệt, Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 37-2026 phát hành ngày 14/9/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-37-2026.html