Doanh số xe điện toàn cầu đang tăng mạnh, nhưng những tranh cãi về tác động môi trường và chuỗi cung ứng khoáng sản của pin xe điện cũng ngày càng gay gắt. Theo nhiều chuyên gia, một số chỉ trích nhằm vào pin xe điện chưa phản ánh đầy đủ những thay đổi đang diễn ra trong công nghệ sản xuất và chuỗi cung ứng của ngành...

Cuộc khủng hoảng dầu mỏ toàn cầu do xung đột tại Trung Đông đã tạo thêm động lực cho quá trình điện hóa ngành giao thông. Theo Deutsche Welle (DW), xe điện (EV) đang trải qua làn sóng tăng trưởng mạnh chưa từng có, trở thành một trong những giải pháp quan trọng giúp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Ông Fatih Birol, Giám đốc điều hành IEA, nhận định doanh số xe điện đạt mức kỷ lục đang góp phần giảm bớt tác động của cú sốc nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử. Giá pin tiếp tục giảm sẽ tạo thêm động lực để thị trường xe điện tăng trưởng trong những năm tới.

Dù vậy, pin - bộ phận đắt đỏ nhất trên xe điện - vẫn là tâm điểm của hàng loạt tranh cãi và cũng là "điểm yếu" mà các nhà phê bình thường xuyên nhắc tới.

PIN XE ĐIỆN - TÂM ĐIỂM CỦA NHỮNG TRANH CÃI

Một trong những chỉ trích phổ biến nhất là pin lithium-ion có nguy cơ tự bốc cháy và các vụ cháy xe điện thường khó dập tắt hơn xe sử dụng động cơ đốt trong.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, lập luận này chưa phản ánh đầy đủ thực tế bởi xe chạy xăng và dầu có nguy cơ cháy cao hơn đáng kể.  Mặc dù các vụ cháy liên quan đến pin xe điện thường thu hút sự chú ý lớn từ truyền thông, nhưng thực tế cho thấy số vụ cháy do động cơ đốt trong vẫn nhiều hơn.

Bộ pin có kích thước lớn và trọng lượng nặng cũng trở thành mục tiêu của các ý kiến phản đối khi cho rằng xe điện sẽ làm hạ tầng giao thông xuống cấp nhanh hơn.

Phản biện quan điểm này, giới chuyên môn cho rằng xe tải hạng nặng mới là nguyên nhân chính gây hao mòn mặt đường. Trọng lượng của xe điện có tăng so với xe chạy xăng cùng phân khúc nhưng không phải yếu tố quyết định khiến đường sá hư hỏng.

Một chủ đề khác gây nhiều tranh luận là chuỗi cung ứng khoáng sản phục vụ sản xuất pin. Trước đây, phần lớn pin xe điện sử dụng các khoáng sản quan trọng như cobalt và nickel, làm dấy lên nhiều lo ngại về điều kiện khai thác cũng như các vấn đề lao động tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) - quốc gia cung cấp phần lớn cobalt của thế giới.

Tháng 3/2026, chương trình truyền hình điều tra Spotlight của Australia đã phát sóng phóng sự về các mỏ cobalt thuộc sở hữu doanh nghiệp Trung Quốc tại Congo. Phóng sự cho rằng cobalt là "thành phần chủ chốt trong hầu như mọi loại pin lưu trữ trên hành tinh", từ xe điện đến hệ thống lưu trữ điện trong gia đình. Theo đó, quá trình hướng tới một tương lai năng lượng xanh đang phải đánh đổi bằng cái giá rất lớn về môi trường và con người.

Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học nêu quan điểm cách phản ánh này đã bỏ qua một thực tế quan trọng của ngành công nghiệp pin.

Theo Giáo sư Hóa học Neeraj Sharma thuộc Đại học New South Wales (Australia), phần lớn các nhà sản xuất xe điện hiện nay đã chuyển sang sử dụng pin lithium sắt phosphate (LFP), loại pin không còn sử dụng cobalt. "Các nhà sản xuất xe điện đã chuyển dần khỏi cobalt vì nguyên liệu này đắt đỏ, độc hại và gây nhiều tranh cãi về đạo đức", Giáo sư Neeraj Sharma cho biết.

Bên cạnh đó, nhiều công nghệ mới như pin natri-ion cũng đang dần được thương mại hóa với chi phí thấp hơn, hứa hẹn tiếp tục giảm sự phụ thuộc vào các khoáng sản gây tranh cãi.

CUỘC CHIẾN DIỄN NGÔN VỀ KHOÁNG SẢN CHIẾN LƯỢC

Theo các chuyên gia, song song với quá trình chuyển đổi năng lượng đang diễn ra một "cuộc chiến về diễn ngôn" liên quan đến các khoáng sản chiến lược phục vụ sản xuất pin.

Tác giả báo cáo Kenneth P. Green cho rằng nguy cơ nguồn cung khoáng sản không đáp ứng được nhu cầu xe điện là rất lớn. Ông cũng nhiều lần bày tỏ quan điểm nên ưu tiên đầu tư vào các nguồn năng lượng hóa thạch có chi phí thấp thay vì quá phụ thuộc vào năng lượng tái tạo.

Tuy nhiên, báo cáo Global EV Outlook 2026 của IEA lại đưa ra đánh giá khác.

Dẫu vậy, IEA cũng thừa nhận việc năng lực sản xuất pin hiện tập trung chủ yếu tại Trung Quốc vẫn là một rủi ro đối với chuỗi cung ứng toàn cầu.

DW cho rằng những tranh luận hiện nay không chỉ xoay quanh nguồn cung khoáng sản mà còn phản ánh cuộc cạnh tranh về cách nhìn nhận quá trình chuyển đổi năng lượng.

Trong khi một số ý kiến coi các thông tin tiêu cực về xe điện là chiến dịch truyền thông nhằm bảo vệ lợi ích của ngành nhiên liệu hóa thạch, thì nhiều chuyên gia lại cho rằng không nên bác bỏ toàn bộ các lời chỉ trích.

Ông Vlado Vivoda, chuyên gia về khoáng sản chiến lược và an ninh năng lượng tại Đại học Queensland (Australia), cho rằng không phải mọi chỉ trích đều được tổ chức hoặc xuất phát từ động cơ thiếu thiện chí. Theo ông Vivoda, những lo ngại liên quan đến khai thác khoáng sản, chế biến, điều kiện lao động, tác động đến đất đai, chất thải và sự tập trung của chuỗi cung ứng đều là những vấn đề có thật.

Chính vì vậy, những thông điệp mô tả năng lượng sạch như một giải pháp hoàn toàn "thuần khiết" rất dễ bị phản bác.

MINH BẠCH CHUỖI CUNG ỨNG LÀ CHÌA KHÓA CHO CHUYỂN ĐỔI NĂNG LƯỢNG

Theo Philip Newell, đồng Chủ tịch phụ trách truyền thông của liên minh Climate Action Against Disinformation, những lo ngại về "bất công trong khai thác tài nguyên" cần được giải quyết bằng các chính sách mang lại lợi ích nhiều hơn cho cộng đồng địa phương chịu ảnh hưởng bởi hoạt động khai khoáng. Điều này có thể được thực hiện thông qua cơ chế chia sẻ lợi nhuận hoặc tăng cường thực thi các quy định về môi trường và lao động trên phạm vi toàn cầu.

Theo ông Vivoda, các cuộc khủng hoảng năng lượng, biến động giá dầu cùng những lo ngại mới về an ninh năng lượng cũng khiến các chiến dịch phản đối xe điện và công nghệ pin trở nên mạnh mẽ hơn.

"Việc khẳng định công nghệ sạch cũng gây tác hại tương đương hoặc thậm chí lớn hơn nhiên liệu hóa thạch cuối cùng sẽ chỉ làm gia tăng sự trì hoãn trong quá trình chuyển đổi năng lượng," ông Vivoda nêu quan điểm.

Thay vì lý tưởng hóa xe điện hoặc phủ nhận những mặt trái của hoạt động khai khoáng, điều cần thiết là xây dựng các chuỗi cung ứng minh bạch hơn nhiều so với những gì ngành nhiên liệu hóa thạch từng làm.

Cách tiếp cận đúng đắn không phải là lãng mạn hóa công nghệ sạch, mà là so sánh các hệ thống năng lượng một cách trung thực và quản trị các chuỗi cung ứng mới tốt hơn nhiều so với cách chúng ta từng quản trị các chuỗi cung ứng cũ.

Ông Vlado Vivoda, chuyên gia về khoáng sản chiến lược và an ninh năng lượng tại Đại học Queensland (Australia).

Theo các chuyên gia, khi thị trường xe điện tiếp tục mở rộng trên toàn cầu, những tranh luận về pin và chuỗi cung ứng khoáng sản sẽ còn tiếp diễn.

Tuy nhiên, thay vì phủ nhận vai trò của xe điện trong quá trình giảm phát thải, trọng tâm của cuộc thảo luận cần chuyển sang cách xây dựng một chuỗi cung ứng khoáng sản minh bạch, bền vững và có trách nhiệm hơn, nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi năng lượng thực sự mang lại lợi ích lâu dài cho cả môi trường và xã hội.