Việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế EPR đang được đặt trọng tâm vào việc chuyển từ nghĩa vụ tài chính sang động lực thúc đẩy doanh nghiệp thay đổi, với PRO được kỳ vọng trở thành trung tâm kết nối và vận hành hiệu quả hệ thống thu gom, tái chế tại Việt Nam...

Ngày 11/8, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), thông qua Chương trình Đối tác Hành động Quốc gia về Nhựa tại Việt Nam (NPAP) và Mạng lưới Kinh tế Tuần hoàn Việt Nam (CE Hub), tổ chức Hội thảo “Định hướng hoàn thiện hệ thống Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam”.

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn thi hành, trong đó tiếp tục hoàn thiện chính sách EPR là một nội dung quan trọng. Đây là cơ hội để nhìn lại thực tiễn triển khai, tham khảo kinh nghiệm quốc tế và cùng thảo luận các giải pháp nhằm xây dựng một hệ thống EPR hiệu quả, minh bạch và phù hợp hơn với điều kiện Việt Nam.

CHUYỂN TỪ NGHĨA VỤ TÀI CHÍNH SANG ĐỘNG LỰC TĂNG TRƯỞNG

EPR là một công cụ quan trọng thúc đẩy chuyển đổi từ mô hình quản lý chất thải truyền thống sang kinh tế tuần hoàn, trong đó trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu đối với sản phẩm và bao bì được xem xét trong toàn bộ vòng đời, từ thiết kế, lựa chọn vật liệu và tiêu dùng đến thu gom, tái chế sau sử dụng.

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh “EPR không nên chỉ được nhìn nhận đơn thuần là một nghĩa vụ tài chính của nhà sản xuất mà phải là cơ chế tạo động lực để doanh nghiệp thay đổi cách thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu, tổ chức thu gom, tái chế và đầu tư vào các giải pháp kinh tế tuần hoàn.”

Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong thiết lập và triển khai EPR. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế này cần tiếp tục được hoàn thiện để hoạt động hiệu quả, minh bạch hơn và tạo động lực mạnh hơn cho thị trường thu gom và tái chế.

Theo định hướng đang được Cục Môi trường dự thảo, các quy định mới sẽ tăng cường vai trò của khối tư nhân trong thực hiện trách nhiệm EPR, trong đó nhà nước đóng vai trò kiến tạo và đưa ra khung thực hiện.

Việc Việt Nam thiết lập khuôn khổ EPR là một bước quan trọng hướng tới nền kinh tế tuần hoàn. Thách thức tiếp theo là xây dựng một hệ thống EPR có khả năng vận hành hiệu quả, bền vững và tối ưu theo vận động của thị trường.

Bà Francesca Nardini Phó Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam

“Xét cho cùng, EPR không chỉ là việc tuân thủ quy định và các mục tiêu tái chế. EPR còn là thay đổi cách tài nguyên được luân chuyển trong nền kinh tế – tạo ra giá trị từ những vật liệu nếu không sẽ trở thành chất thải, khuyến khích đầu tư và đổi mới sáng tạo, đồng thời xây dựng một Việt Nam tuần hoàn và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn," bà Francesca nhấn mạnh.

PRO ĐƯỢC KỲ VỌNG TRỞ THÀNH TRUNG TÂM CỦA HỆ THỐNG EPR

Một trong những thay đổi quan trọng đang được đề xuất trong dự thảo Luật là đưa ra lộ trình bỏ hình thức đóng góp tài chính để hoàn thành trách nhiệm tái chế, theo hướng nhà sản xuất, nhập khẩu phải trực tiếp tổ chức thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng hoặc thực hiện thông qua đơn vị tái chế hoặc tổ chức trách nhiệm nhà sản xuất (PRO).

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, TS. Fritz Flanderka, Giám đốc Điều hành Reclay Group, cho rằng không có một mô hình EPR duy nhất có thể áp dụng cho mọi quốc gia. Dù nguyên tắc cốt lõi của EPR là chuyển trách nhiệm đối với sản phẩm, bao bì sau sử dụng sang khu vực doanh nghiệp, cách thức thiết kế và vận hành hệ thống cần được điều chỉnh theo điều kiện thể chế, thị trường cũng như năng lực thu gom, phân loại và tái chế của từng quốc gia. 

Để hệ thống hoạt động hiệu quả, trách nhiệm của PRO, các yêu cầu tối thiểu và cơ chế giám sát cần được xác định rõ ràng.

Phù hợp với định hướng này, dự thảo chính sách của Việt Nam đang xem xét bổ sung các yêu cầu cụ thể đối với PRO về năng lực tổ chức thu gom, năng lực tài chính, hệ thống quản lý dữ liệu điện tử và hạch toán riêng.

PRO cũng được định hướng là Tổ chức được ủy quyền, thay mặt các nhà sản xuất, nhập khẩu chịu trách nhiệm trước pháp luật về tổ chức, điều phối hoạt động thu hồi, vận chuyển, phân loại và chuyển giao sản phẩm, bao bì cho đơn vị tái chế; quản lý, xác nhận khối lượng tái chế; thực hiện kê khai, báo cáo và kiểm toán độc lập. Mục tiêu là tạo cơ sở pháp lý để các PRO hoạt động chuyên nghiệp, minh bạch và có thể kiểm soát.

Từ kinh nghiệm quốc tế và quá trình hỗ trợ tại Việt Nam, UNDP nhấn mạnh bốn lĩnh vực cần được xem xét trong quá trình tiếp tục hoàn thiện và thực thi EPR. Cụ thể, UNDP cho rằng cần tăng cường vai trò chủ động của doanh nghiệp; thúc đẩy hình thành các PRO làm trung tâm của hệ thống EPR; từng bước nâng cao mục tiêu tái chế theo mức độ sẵn sàng của từng loại vật liệu và điều kiện thực tế; đồng thời bảo đảm quá trình chuyển đổi mang tính bao trùm, ghi nhận và tạo điều kiện để lực lượng lao động tự do rác thải trong hoạt động thu gom, tái chế tham gia và hưởng lợi.