Chính sách định giá carbon cần được thiết kế vừa đạt mục tiêu giảm phát thải, vừa bảo vệ các hộ dễ bị tổn thương và bảo đảm quá trình chuyển dịch diễn ra công bằng...

Theo nghiên cứu “Xây dựng Ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM) nhằm hỗ trợ hoạch định chính sách chuyển dịch năng lượng công bằng và chuyển đổi xanh” vừa công bố, nếu hiệu quả sử dụng năng lượng được cải thiện 10%, GDP của Việt Nam có thể tăng khoảng 1%; giảm tiêu thụ năng lượng và phát thải; thu nhập khả dụng của tất cả các nhóm hộ gia đình đều tăng.

Kết quả này cho thấy các chính sách chuyển dịch năng lượng được thiết kế hợp lý có thể đồng thời mang lại lợi ích về kinh tế, môi trường và xã hội.

Các kết quả nghiên cứu được rút ra từ việc mô phỏng nhiều kịch bản chính sách bằng một bộ công cụ phân tích mới. Bộ công cụ được xây dựng nhằm hỗ trợ hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng, cho phép đánh giá tác động của các phương án chuyển dịch năng lượng đối với tăng trưởng kinh tế, phát thải và thu nhập của từng nhóm hộ gia đình, trong đó có các nhóm dễ bị tổn thương nhất.

Nền tảng của bộ công cụ là Ma trận hạch toán xã hội về năng lượng- một bộ dữ liệu kinh tế toàn diện, phản ánh trong cùng một khung phân tích mối liên hệ giữa sản xuất, sử dụng năng lượng, thu nhập hộ gia đình và phát thải. ESAM do Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS) phối hợp với Đại học Copenhagen (Đan Mạch), Cục Thống kê (Bộ Tài chính) và UNDP tại Việt Nam xây dựng.

ESAM khi được kết hợp với các mô hình mô phỏng kinh tế cho phép thử nghiệm các phương án chính sách và ước tính tác động về kinh tế, môi trường cũng như phân phối thu nhập. Bộ công cụ còn có thể đánh giá ảnh hưởng của các cú sốc từ bên ngoài như giá năng lượng, qua đó giúp cơ quan hoạch định chính sách nhận diện rõ hơn rủi ro đối với an ninh năng lượng, sức chống chịu của nền kinh tế và đời sống hộ gia đình.

Nghiên cứu đã sử dụng bộ công cụ để phân tích một số kịch bản như nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, định giá carbon và tăng giá điện.

Phân tích tác động của việc tăng giá điện, nghiên cứu chỉ rõ: điện là đầu vào thiết yếu của hoạt động sản xuất, nên biến động giá điện có thể nhanh chóng lan tỏa ra toàn bộ nền kinh tế. 

Mức độ ảnh hưởng giữa các nhóm hộ gia đình cũng có sự khác biệt rõ rệt: hộ phi nông nghiệp ở đô thị chịu tác động lớn nhất, trong khi hộ nông nghiệp ở nông thôn chịu tác động thấp nhất. Sự khác biệt này phản ánh cơ cấu chi tiêu và mức độ phụ thuộc không giống nhau vào các hàng hóa, dịch vụ sử dụng nhiều năng lượng.

Đối với chính sách định giá carbon, kết quả mô phỏng cho thấy, thuế carbon ở mức 15 USD cho mỗi tấn CO₂ tương đương có thể giúp giảm khoảng 2,9% lượng phát thải. Tuy nhiên, GDP có thể giảm khoảng 0,8%, nếu không có biện pháp bù đắp phù hợp, thu nhập của các nhóm hộ gia đình đều có thể giảm.

Theo nhóm nghiên cứu, hiệu quả giảm phát thải và tác động đến phân phối thu nhập của chính sách định giá carbon phụ thuộc rất lớn vào cách thức thiết kế và sử dụng nguồn thu. Nếu nguồn thu được phân bổ lại thông qua các chương trình hỗ trợ xã hội đúng đối tượng, các hộ nghèo ở nông thôn có thể tăng thu nhập, qua đó giúp lợi ích của quá trình chuyển dịch được chia sẻ công bằng hơn giữa các nhóm dân cư.

Nghiên cứu khuyến nghị định giá carbon nên được triển khai theo lộ trình, đồng thời gắn với các biện pháp hỗ trợ có mục tiêu để giảm bớt chi phí của quá trình chuyển dịch.

Các kết quả mô phỏng cho thấy ESAM và các công cụ đi kèm có thể giúp cơ quan hoạch định chính sách so sánh các lộ trình chuyển dịch, nhận diện rõ những đánh đổi và xây dựng các gói chính sách phát huy ưu điểm của từng phương án. Khả năng đánh giá đồng thời tác động với các ngành, nhóm hộ gia đình và toàn bộ nền kinh tế tạo ra cơ sở bằng chứng để Việt Nam lựa chọn và điều hành quá trình chuyển dịch năng lượng.