Đề án Khu kinh tế biển TP. Hồ Chí Minh được định vị trong không gian liên vùng rộng lớn từ vịnh Gành Rái, Cái Mép - Thị Vải, Cần Giờ đến Côn Đảo, thay vì bó hẹp ở cảng biển, logistics. Trọng tâm là xây dựng hệ sinh thái kinh tế biển đa ngành, có các dự án động lực, kết nối hạ tầng đa phương thức và liên kết chặt chẽ với Tây Nguyên, Tây Nam Bộ cũng như các khu kinh tế đặc biệt lân cận...

Một trong những điểm được nhấn mạnh trong quá trình góp ý Đề án "Khu kinh tế biển TP. Hồ Chí Minh" là không nên nhìn kinh tế biển theo từng hoạt động riêng lẻ như cảng biển, logistics, du lịch hay dầu khí.

Ông Phạm Bình An, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh (HIDS), cho rằng các hoạt động kinh tế biển hiện nay vẫn được triển khai, nhưng chưa tạo thành một hệ thống đồng bộ, trong khi không gian biển mới của TP. Hồ Chí Minh có nhiều hoạt động đan xen và tiềm năng chưa được khai thác đầy đủ.

TỪ MỘT KHÔNG GIAN CẢNG BIỂN ĐẾN HỆ SINH THÁI KINH TẾ BIỂN

Theo ông An, kinh tế biển cần được nhìn như một hệ sinh thái, bao gồm kinh tế, phát triển đô thị, hạ tầng, không gian lãnh hải và khu vực ven biển. Các lớp không gian và dự án cần được tổ chức đồng bộ để nâng cao hiệu quả phát triển.

Từ cách tiếp cận này, tư vấn BCG – một trong 3 tư vấn xây dựng Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm, đề xuất không chỉ xây dựng một khu vực kinh tế biển theo mô hình chuyên ngành mà hướng tới khu kinh tế đa ngành. Đây là xu hướng phát triển đang diễn ra trên thế giới và có thể là bước tiếp theo đối với Việt Nam và TP. Hồ Chí Minh.

Trong ngắn và trung hạn, BCG đề xuất tập trung vào ba khu vực chuyên ngành, gồm: Khu thương mại tự do tại Cái Mép Hạ, Trung tâm công nghiệp năng lượng quốc gia và Trung tâm dữ liệu tại Long Sơn. Về dài hạn, các cấu phần này có thể phát triển thành một khu kinh tế đa ngành đặc biệt quy mô lớn, tạo thêm một cực tăng trưởng cho TP. Hồ Chí Minh.

Cùng với cấu trúc không gian, BCG đề xuất bốn nhóm ngành trọng điểm, gồm: sản xuất tiên tiến, công nghệ mới nổi và năng lượng; logistics và tài chính; dịch vụ số, AI và trung tâm dữ liệu; đô thị, dịch vụ và du lịch.

Theo tính toán của BCG, các nhóm ngành này có thể đóng góp vào mức tăng trưởng trên 11% mỗi năm cho khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu. Đây là mức ước tính của đơn vị tư vấn, được đặt trong kịch bản phát triển các ngành ưu tiên.

GÀNH RÁI, GÒ GĂNG VÀ CÁC “DỰ ÁN ĐỘNG LỰC”

Nếu BCG nhấn mạnh cấu trúc ngành và mô hình khu kinh tế đa ngành, thì Nikken Sekkei tập trung vào câu hỏi: đâu là những dự án có thể kéo cả không gian phát triển?

Eiji Hayakawa từ Nikken Sekkei là tư vấn thứ 2 trong 3 tư vấn xây dựng Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh, cho rằng trong một quy hoạch có tầm nhìn 100 năm, cần xác định những dự án động lực ngay từ đầu. Theo đó, Nikken Sekkei đã đề xuất 5 dự án động lực, trong đó Vịnh Gành Rái được xác định là một trong những dự án có khả năng thúc đẩy phát triển khu vực Đông Nam TP. Hồ Chí Minh.

Cách tiếp cận này khác với phương thức phát triển tuần tự khi chưa xác định điểm khởi đầu. Theo Nikken Sekkei, việc xác định các động lực ban đầu giúp hỗ trợ và cụ thể hóa tầm nhìn dài hạn. Điểm đáng chú ý là Gành Rái không được đề xuất phát triển như một trung tâm cảng logistics đơn chức năng, mà Nikken Sekkei đề xuất kết hợp cảng logistics với các trung tâm đô thị mới, du lịch và Expo (triển lãm, hội chợ), đồng thời thúc đẩy đô thị hóa tại Phú Mỹ, Bà Rịa và Vũng Tàu. Mục tiêu là tạo ra các cụm động lực đô thị, từ đó biến Gành Rái thành một động lực phát triển cho toàn vùng Đông Nam Bộ.

Một cực phát triển khác được Nikken Sekkei kiến nghị nên đưa vào Đề án Khu kinh tế biển Thành phố là Gò Găng, với ý tưởng kết hợp sân bay trực thăng, Expo và các khu phức hợp đô thị xung quanh. Nikkei cho rằng cách tổ chức này nhằm tạo một trung tâm mới ven vịnh, qua đó đa dạng hóa chức năng kinh tế. Khu vực ven vịnh khi đó không chỉ thu hút đầu tư công nghiệp mà còn mở rộng sang nhiều ngành nghề khác, góp phần đa dạng hóa cơ cấu kinh tế và hướng tới phát triển bền vững.

Nikken Sekkei cho biết cách tiếp cận này được tham chiếu từ quá trình phát triển Vịnh Tokyo và Minato Mirai tại Yokohama, nơi những không gian từng gắn với công nghiệp được tái thiết thành các cụm đô thị mới. Theo đó, trong cấu trúc không gian được đề xuất, Cái Mép Hạ - Thị Vải - Cảng Cần Giờ được định hướng hình thành một phức hợp cảng biển, trong đó logistics tiếp tục là chức năng chính. Trong khi đó, khu vực Vũng Tàu - Bãi Sau - Long Hải được định hướng phát triển du lịch biển; xa hơn ngoài khơi là các cụm năng lượng biển và điện gió ngoài khơi.

MỞ RỘNG KHÔNG GIAN, NHƯNG PHẢI ĐI CÙNG HẠ TẦNG VÀ ĐIỀU PHỐI VÙNG

Một trong những góp ý đáng chú ý của đại diện Sở Quy hoạch Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh, là Đề án là cần mở rộng cách nhìn về không gian kinh tế biển.

Theo đó, Côn Đảo cần được đưa vào Quy hoạch Khu kinh tế biển TP. Hồ Chí Minh, bởi đây được đánh giá sẽ có vai trò quan trọng đối với kinh tế biển trong tương lai. Đồng thời, Cần Giờ - Cái Mép phải được đặt trong một không gian hàng hải rộng hơn.

Sở Quy hoạch Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh phân tích, nếu xét từ Nam Trung Bộ tới Campuchia, khu vực Cần Giờ - Cái Mép có vị trí đặc biệt về cảng nước sâu và khả năng kết nối vào nội địa. Trên tuyến hàng hải quốc tế từ châu Âu qua Biển Đỏ, Malacca tới Quảng Châu, vị trí này cần được nhìn như một không gian có tính quốc tế, thay vì chỉ là một dự án của riêng TP. Hồ Chí Minh.

Thống nhất chủ trương đưa Đề án Khu kinh tế biển vào Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh, Quy hoạch không gian biển quốc gia và Quy hoạch vùng Đông Nam Bộ, Sở Quy hoạch Kiến trúc thành phố, cho rằng sau khi quy hoạch tổng thể được duyệt, việc lập tiếp quy hoạch chung và quy hoạch phân khu là cần thiết để cụ thể hóa không gian phát triển.

Đồng thời, đại diện Sở Quy hoạch Kiến trúc cũng cho rằng trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của Hà Lan, cần cụ thể hóa quy hoạch không gian kinh tế biển thành 9 nhóm chức năng. Trong đó, phân định rõ các khu vực bảo tồn sinh thái; công nghiệp, logistics và cảng cá; đô thị, du lịch ven biển; hạ tầng năng lượng tái tạo. Hạ tầng số và trung tâm dữ liệu cũng được đề xuất xem xét như một cấu phần tương lai.

Bên cạnh đó, bài toán hạ tầng giao thông cũng được đặt ra khá cụ thể. Thay vì khoảng cách từ cảng tới đường cao tốc khoảng 8 km như phương án được nêu, đề xuất là tăng mật độ mạng lưới đường tốc độ cao, với khoảng cách tối đa khoảng 4 km, đồng thời xây dựng đường trục liên cảng chuyên dùng trên cao. Các tuyến vận tải container, xe tải nặng và xe siêu trường, siêu trọng cần được tách khỏi giao thông đô thị và du lịch nhằm bảo đảm an toàn và hạn chế ô nhiễm.

Cùng với đó, cần nghiên cứu đường sắt kết nối trực tiếp cảng nước sâu với các trung tâm logistics và khu công nghiệp địa phương. Đại lộ ven biển cũng được đề xuất mở rộng liên kết theo hướng Long An, Tân Tập, Cần Giuộc tới phía Tây Ninh.

Một điểm khác được Sở Quy hoạch Kiến trúc nhấn mạnh là không được bỏ qua miền Tây trong chiến lược kinh tế biển của TP. Hồ Chí Minh. Do nằm giữa miền Đông và miền Tây, với trục Vàm Cỏ là không gian kết nối, TP. Hồ Chí Minh cần tính tới vai trò của Tây Nam Bộ trong chuỗi logistics và kinh tế biển.

Bên cạnh đó, quy hoạch cần tính đến các khu dân cư nông thôn, làng chài ven biển, trong đó có Thạnh An, để bảo đảm sự kết nối giữa các cộng đồng hiện hữu với không gian kinh tế biển mới. 

BA TRỤ CỘT VÀ BÀI TOÁN ĐIỀU PHỐI

Góp ý cho Đề án, ông Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, Chuyên gia Chính sách công, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, đặt đề án trong mối quan hệ giữa ba trụ cột: kinh tế biển, trung tâm tài chính quốc tế và khu thương mại tự do.

"Ba cấu phần này bổ trợ cho nhau. Nếu chỉ có kinh tế biển mà thiếu khu thương mại tự do thì cảng có thể chỉ dừng ở vận tải, bốc xếp. Nếu thiếu trung tâm tài chính, khả năng tạo giá trị gia tăng cao cũng bị hạn chế", ông Nghĩa lưu ý; đồng thời nhấn mạnh độ mở của kinh tế biển càng lớn thì yêu cầu về an ninh kinh tế biển càng cao. Vì vậy, một số cấu phần lưỡng dụng cần được tính toán trong quá trình lập quy hoạch. Quan trọng hơn, mô hình này không nên chỉ nhìn trong phạm vi TP. Hồ Chí Minh mà phải đặt trong bối cảnh vùng.

“Đồng Nai đang đề xuất một khu kinh tế đặc biệt với quy mô khoảng 50.000 ha, trong khi Lâm Đồng cũng đang nghiên cứu đề xuất khu kinh tế đặc biệt tại Sơn Mỹ. Như vậy, trên cùng một “cánh cung biển” có thể hình thành các khu vực Sơn Mỹ, Long Thành và MEZ của TP. Hồ Chí Minh. Vấn đề đặt ra là nếu các khu vực này ở quá gần nhau, liệu có tạo ra cạnh tranh nội vùng hay cần một cơ chế điều phối?”. 
Đề án Khu kinh tế biển không chỉ nhìn TP. Hồ Chí Minh như trung tâm tài chính, logistics và công nghiệp mà phải gắn với Tây Nguyên và Tây Nam Bộ, đặc biệt trong chuỗi nông nghiệp, thực phẩm và logistics.

Ông Huỳnh Hồ Đại Nghĩa Chuyên gia Chính sách công, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh

Một bài toán khác là nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo Nghĩa, không thể chỉ dựa vào trung tâm tài chính để thu hút nhân lực; cần hình thành không gian sống, làm việc, nghỉ dưỡng và giải trí đủ hấp dẫn. Ý tưởng về một không gian “vocation working” và “entertainment city” từ Vũng Tàu tới Mũi Né được đưa ra nhằm hỗ trợ thu hút nguồn nhân lực trong nước và quốc tế.

Ở góc độ HIDS, ông An nhấn mạnh rằng chuỗi cung ứng không thể bị “cắt lát” theo địa giới hành chính. “Một ngành có thể sản xuất tại TP. Hồ Chí Minh, nhưng nguyên liệu, logistics, lao động hoặc thị trường lại nằm ở Đồng Nai, Tây Nguyên hay Tây Nam Bộ. Vì vậy, khi quy hoạch từng ngành phải nhìn đầy đủ chuỗi giá trị và tính liên kết.

Với các đề xuất trên, bài toán của Đề án Khu kinh tế biển TP. Hồ Chí Minh không còn chỉ là xác định một ranh giới trên bản đồ, mà đó là bài toán tổ chức lại một không gian kinh tế rộng lớn, lựa chọn các cực tăng trưởng, xây dựng hệ thống hạ tầng kết nối và tạo cơ chế để các cấu phần cảng biển, công nghiệp, đô thị, tài chính, thương mại, năng lượng, du lịch và dữ liệu có thể vận hành như một hệ sinh thái thống nhất.

(Còn tiếp)