Các chuyên gia cho rằng trọng tâm để phát triển khu công nghiệp không còn là mở rộng quỹ đất hay tăng số lượng dự án, mà phải chuyển sang nâng cao chất lượng quy hoạch, phát triển hệ sinh thái công nghiệp, tăng liên kết doanh nghiệp và thúc đẩy chuyển đổi xanh...

Phát biểu tại Diễn đàn Phát triển Khu công nghiệp Việt Nam 2026 diễn ra ngày 10/7 tại Hải Phòng, ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương), cho rằng phát triển khu công nghiệp tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, trong giai đoạn mới, khu công nghiệp cần được nhìn nhận không chỉ là nơi tập trung sản xuất mà phải trở thành hạt nhân của hệ sinh thái công nghiệp hiện đại.

Theo ông Dương, phát triển khu công nghiệp cần song hành với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Đây cũng là nền tảng để thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao, tăng cường liên kết vùng, từng bước xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy vậy, quá trình phát triển khu công nghiệp hiện vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Một trong những vấn đề nổi bật là môi trường. Dẫn kết quả khảo sát của VCCI, ông Dương cho biết chỉ khoảng 39% khu công nghiệp được khảo sát đã xây dựng chính sách quản trị rủi ro môi trường, trong khi chỉ khoảng 10% có chính sách phát triển kinh tế tuần hoàn. Dù các con số này có thể đã được cải thiện, nhưng vẫn cho thấy dư địa rất lớn để các khu công nghiệp đẩy mạnh chuyển đổi xanh.

Bên cạnh đó, mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế. Ông Dương cho rằng các tập đoàn nước ngoài thường đã có sẵn mạng lưới nhà cung ứng toàn cầu nên không có động lực tự nhiên để mở rộng hợp tác với doanh nghiệp Việt Nam. Vì vậy, cần phát huy vai trò của chính quyền địa phương và ban quản lý các khu công nghiệp trong việc kết nối doanh nghiệp nội địa với doanh nghiệp FDI, đồng thời xây dựng các cơ chế khuyến khích phù hợp để thúc đẩy quá trình này.

Một hạn chế khác là quy hoạch và phân bố các khu công nghiệp chưa thực sự phát huy lợi thế đặc thù của từng địa phương. Các khu công nghiệp mới có điều kiện thuận lợi hơn để chuyển đổi sang mô hình hiện đại, trong khi nhiều khu công nghiệp truyền thống gặp khó khăn do phải thích ứng với hạ tầng và hệ sinh thái sản xuất đã hình thành từ trước.

Vị chuyên gia này nhấn mạnh trong giai đoạn tới cần chuyển mạnh từ tư duy mở rộng số lượng sang nâng cao chất lượng khu công nghiệp; phát triển hạ tầng gắn với các chuyển đổi lớn; đổi mới chính sách thu hút đầu tư; tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước; đồng thời phát triển các khu công nghiệp chuyên môn hóa theo chuỗi giá trị.

"Nếu các khu công nghiệp đều phát triển theo những mô hình na ná nhau thì thực chất chỉ đang cạnh tranh lẫn nhau, thay vì hợp tác và bổ trợ trong chuỗi cung ứng", ông Dương nhận định, đồng thời cho rằng chuyên môn hóa sẽ là nền tảng để hình thành hệ sinh thái công nghiệp hiện đại.

Quan điểm này cũng được bà Nguyễn Thị Bích Dung, Phó Trưởng ban Quản lý Khu kinh tế Hải Phòng, chia sẻ tại diễn đàn khi cho rằng việc phát triển khu công nghiệp sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cần được tiếp cận theo tư duy quy hoạch tích hợp, thay vì phát triển theo từng địa giới riêng lẻ như trước đây.

Nhấn mạnh đây là cơ hội để tái cấu trúc không gian phát triển, hình thành các chuỗi liên kết giữa khu công nghiệp, cảng biển, logistics, đô thị và dịch vụ, bà Dung khẳng định điều này sẽ giúp tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Phó Trưởng ban Quản lý Khu Kinh tế Hải Phòng cho rằng, việc quy hoạch khu công nghiệp trong giai đoạn mới cần được thực hiện đồng bộ từ sử dụng đất, giao thông, cấp điện, cấp nước đến logistics và hạ tầng số. Thay vì phát triển các dự án riêng lẻ, cần hướng tới mô hình khu công nghiệp tích hợp với trung tâm logistics, cảng biển và các hành lang giao thông đa phương thức nhằm giảm chi phí vận chuyển, nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng và tăng sức hấp dẫn đối với các ngành công nghệ cao.

Đặc biệt, chuyên gia này khẳng định khu công nghiệp thế hệ mới phải lấy chuyển đổi xanh và chuyển đổi số làm nền tảng. Điều đó đòi hỏi phát triển hạ tầng năng lượng ổn định, khuyến khích điện mặt trời mái nhà, tái sử dụng nước, áp dụng kinh tế tuần hoàn, đồng thời xây dựng hệ thống quản lý số, trung tâm điều hành thông minh và số hóa toàn bộ hoạt động quản trị hạ tầng. Những yếu tố này không chỉ giúp giảm chi phí vận hành mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh các tiêu chuẩn ESG ngày càng trở thành yêu cầu bắt buộc đối với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo bà Dung, sau quá trình sắp xếp địa giới hành chính, các địa phương cũng có điều kiện chuyển từ tư duy quản lý theo địa giới sang phát triển theo không gian kinh tế. Việc kết nối đồng bộ khu công nghiệp với cảng biển, logistics, đô thị và các công trình hạ tầng liên vùng sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh mới, đồng thời tối ưu hóa quỹ đất và nguồn lực đầu tư.

Chia sẻ tại sự kiện, các chuyên gia đều đồng tình, trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng, khu công nghiệp không còn chỉ là nơi cung cấp mặt bằng sản xuất. Năng lực cạnh tranh trong giai đoạn tới sẽ được quyết định bởi chất lượng quy hoạch, mức độ liên kết của hệ sinh thái sản xuất, khả năng chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và kết nối doanh nghiệp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đây cũng là những yếu tố sẽ quyết định khả năng hình thành các khu công nghiệp thế hệ mới, tạo động lực tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế.