Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đang thực hiện một bước đi táo bạo trong chính sách tài khóa: Đề xuất cắt giảm thuế tiêu thụ đối với thực phẩm. Nếu thị trường phản ứng tiêu cực, đồng yên sẽ suy yếu hơn nữa và giá nhập khẩu sẽ tăng...

Nếu kế hoạch của bà Takaichi thành công, đây là lần đầu tiên kể từ khi được áp dụng vào năm 1989, thuế này được cắt giảm.

Vào ngày 4/8, Đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền đã tiến hành các thủ tục để thông qua dự luật này tại các ủy ban chủ chốt. Tờ báo Nikkei Asia cho biết bà Takaichi muốn có được sự chấp thuận của nội các dành cho dự luật ngay trong tháng này và đưa dự luật ra Quốc hội vào mùa thu năm nay. Theo kế hoạch, Nhật Bản sẽ giảm thuế tiêu thụ đối với thực phẩm từ 8% xuống còn 1% trong 2 năm, bắt đầu từ tháng 4/2027, và cung cấp các khoản thanh toán tiền mặt để bù đắp tác động của mức thuế 1% còn lại đối với các nhóm đối tượng được lựa chọn.

KẾ HOẠCH GIẢM THUẾ GÂY TRANH CÃI

Kế hoạch giảm thuế tiêu thụ thực phẩm là đề xuất chính trong chương trình nghị sự kinh tế của bà Takaichi. Chủ trương của bà là Nhật Bản sẽ chấp nhận mất đi một nguồn thu ngân sách trước mắt, với hy vọng rằng tiêu dùng mạnh hơn và chương trình đầu tư công - tư trị giá 370 nghìn tỷ yên, tương đương 2,35 nghìn tỷ USD - đến năm tài khóa 2040 sẽ kích thích tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, kế hoạch giảm thuế nói trên đã gặp phải sự chỉ trích từ chính đảng LDP của bà Takaichi, bao gồm từ các cựu bộ trưởng Taro Kono và Takeshi Iwaya. Cựu Thủ tướng Shigeru Ishiba thậm chí đã rời khỏi cuộc họp giữa chừng - theo Nikkei Asia.

Trong một bài đăng trên mạng xã hội X, ông Kono, cựu Bộ trưởng Quốc phòng dưới thời chính quyền cựu Thủ tướng Shinzo Abe, cảnh báo rằng kế hoạch này có thể làm suy yếu niềm tin vào vị thế tài khóa của Nhật Bản, đẩy lãi suất lên cao và làm suy yếu đồng yên.

Ông Iwaya, người từng giữ chức Bộ trưởng Ngoại giao vào các năm 2024 và 2025, cũng đã phản đối việc cắt giảm thuế tiêu thụ thực phẩm. "Rủi ro là rất cao. Nếu thị trường phản ứng tiêu cực, đồng yên sẽ suy yếu hơn nữa và giá nhập khẩu sẽ tăng”, ông nói.

Ngay cả Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) - trong báo cáo quốc gia năm 2026 - cũng đã khuyến nghị Tokyo không nên giảm thuế tiêu thụ, cho rằng đây là "một biện pháp không có mục tiêu cụ thể, sẽ làm xói mòn không gian tài khóa và gia tăng rủi ro tài khóa”.

Mặc dù vậy, Thủ tướng Takaichi đã cam kết không sử dụng nguồn vốn huy động từ phát hành trái phiếu với mục đích lấp đầy thâm hụt ngân sách để bù đắp cho kế hoạch giảm thuế. Thay vào đó, Chính phủ của bà cho biết sẽ xem xét lại chi tiêu, các khoản giảm thuế khác, trợ cấp và các quỹ công ích, nhưng chi tiết về các điều chỉnh này vẫn còn rất mờ nhạt. Bà cũng đã làm rõ rằng việc cắt giảm thuế sẽ chỉ diễn ra trong thời gian hai năm, sau đó thuế tiêu thụ thực phẩm sẽ trở lại mức 8%.

Nhật Bản hiện đang gánh một trong những mức nợ công cao nhất thế giới, và IMF dự báo nợ chính phủ của nước này sẽ lên tới khoảng 204% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) vào năm 2026, khiến bất kỳ khoản vay bổ sung nào cũng có thể gây hại cho sức khỏe tài khóa của quốc gia này.

MỐI LO NỢ CÔNG

Trao đổi với hãng tin CNBC, ông Justin Heng, chiến lược gia lãi suất khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại công ty HSBC Global Investment Research, cho biết kế hoạch kinh tế mới nhất của bà Takaichi là một bước đi củng cố lập trường chính sách tài khóa mở rộng, khi Chính phủ đã nới lỏng các rào cản bằng cách từ bỏ mục tiêu thặng dư ngân sách sơ cấp.

Với sự không rõ ràng về các nguồn vốn để bù đắp cho kế hoạch giảm thuế, việc phát hành thêm nợ vẫn là một hệ quả có thể xảy ra. Ông Heng cảnh báo rằng lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản dài hạn có khả năng duy trì ở mức cao. Hiện tại, suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm của Nhật Bản đang ở mức hơn 2,8%, gần mức cao nhất trong nhiều thập kỷ.

Lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật đang trong xu hướng tăng vì chương trình kinh tế của Thủ tướng Takaichi có tính chất lạm phát cao và thị trường lo ngại rằng Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) đang tụt hậu trong việc kiểm soát lạm phát. Cam kết của BOJ trong việc tiếp tục tăng lãi suất và giảm mua trái phiếu chính phủ Nhật cũng có khả năng sẽ đẩy chi phí đi vay của Chính phủ nước này lên cao, dẫn tới hạn chế không gian tài khóa.

Chi phí lãi vay đã chiếm khoảng 1/4 ngân sách tài khóa 2026 của Nhật Bản. Thậm chí, tiền trả lãi nợ công của nước này được dự báo sẽ tăng từ 13 nghìn tỷ yên trong năm tài khóa 2026 lên 21,6 nghìn tỷ yên trong năm tài khóa 2029 theo kịch bản tăng trưởng GDP danh nghĩa hàng năm 3% của Bộ Tài chính nước này.

Một điểm sáng có khả năng đến từ việc kế hoạch đầu tư hơn 370 nghìn tỷ yên của chính phủ có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, theo đó hỗ trợ sức khỏe tài khóa. Ngoài ra, lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật cao hơn có thể thu hút một số nhà đầu tư.

Ông Koll cho rằng vai trò của Chính phủ Nhật trong chương trình đầu tư công tư nói trên sẽ chủ yếu là hỗ trợ các dự án, còn khoảng 90% vốn đầu tư được cho là sẽ đến từ khu vực tư nhân. Ông nhận định nếu kế hoạch này giúp thu hút đầu tư, nâng cao năng suất và mở rộng nguồn thu ngân sách từ thuế, gánh nặng nợ công của Nhật Bản trở nên dễ quản lý hơn.

Ông Stefan Rittner, nhà quản lý danh mục đầu tư cấp cao tại tại Allianz Global Investors, cho rằng nhiều khả năng thị trường sẽ chấp nhận các biện pháp cải thiện năng suất, cung ứng lao động và tăng trưởng dài hạn hơn là chi tiêu chỉ để nhằm nhằm hỗ trợ tiêu dùng. "Câu chuyện nợ công của Nhật Bản rốt cuộc sẽ là một câu chuyện về tăng trưởng kinh tế... Nếu chi tiêu tài khóa nâng cao tăng trưởng và năng suất, thị trường sẽ dễ dàng chấp nhận hơn. Nếu chi tiêu tài khóa chỉ để hỗ trợ tiêu dùng, nhà đầu tư có thể trở nên hoài nghi hơn”, Rittner nói.

Một tia hy vọng khác là lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật cao hơn có thể bắt đầu thu hút các nhà đầu tư rót tiền mua các trái phiếu này

Ông John Li, trưởng chiến lược trái phiếu châu Á tại ngân hàng JPMorgan Private Bank, cho biết khoảng chênh lệch giữa lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn dài và lãi suất qua đêm 1% của BOJ có thể thu hút nhà đầu tư trong nước, bao gồm cả các công ty bảo hiểm nhân thọ Nhật Bản, mua trái phiếu chính phủ nước này.