Hoạt động cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước đang đứng trước khả năng bước vào một chu kỳ mới sau giai đoạn trầm lắng kéo dài...

Báo cáo đặc biệt của BSC Research vừa đưa ra thống kê trong lịch sử cho thấy hoạt động cổ phần hóa và thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước đã trải qua nhiều giai đoạn với quy mô và mục tiêu khác nhau.

Từ năm 1986 đến 2025, quá trình này chuyển dần từ giai đoạn thí điểm sang đẩy mạnh cổ phần hóa và sau đó là cổ phần hóa nhằm tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước. Số lượng doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước giảm từ 5.655 doanh nghiệp năm 2001 xuống còn 459 doanh nghiệp năm 2021, tức giảm hơn 12 lần trong 20 năm.

Trên thị trường chứng khoán, hai giai đoạn nổi bật nhất của hoạt động đấu giá, cổ phần hóa và thoái vốn là 2006–2008 và 2014–2018. Sau năm 2018, hoạt động này đi vào giai đoạn trầm lắng.

Tuy nhiên, BSC ghi nhận hoạt động đấu giá bắt đầu sôi động trở lại trong năm 2025, đặc biệt với các thương vụ thoái vốn theo chủ trương cổ phần hóa và thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp theo Nghị quyết 79-NQ/TW

Quyết định 40/2026 được BSC xem là một điểm đáng chú ý đối với làn sóng cơ cấu lại vốn Nhà nước sắp tới.

Tính đến ngày 31/12/2025, BSC thống kê một loạt doanh nghiệp có vốn hóa lớn và tỷ lệ sở hữu Nhà nước cao.

Trong nhóm đáng chú ý có ACV với vốn hóa 175.935 tỷ đồng và tỷ lệ sở hữu Nhà nước 95,4%; GAS vốn hóa 174.698 tỷ đồng, tỷ lệ sở hữu 95,8%; GVR vốn hóa 104.800 tỷ đồng, tỷ lệ sở hữu 96,8%; BSR vốn hóa 80.618 tỷ đồng, tỷ lệ sở hữu 92,1%. Ngoài ra còn có PLX với tỷ lệ sở hữu 75,9%, BVH 68%, POW 79,9%, PGV 99,2%, PVI 35%, KSV 98,1% và OIL 80,5%.

Ở nhóm ngân hàng, tỷ lệ sở hữu Nhà nước tại VCB là 74,8% và BID là 79,6%. Trong khi đó, VGI có tỷ lệ sở hữu Nhà nước 99%, VEA 88,5%, VGC 38,6% và HT1 79,7%.

Nhóm doanh nghiệp thuộc SCIC cũng có nhiều trường hợp đáng chú ý như HVN với tỷ lệ sở hữu Nhà nước 86,4%, SAB 36%, DHG 43,3%, VGT 53,5% và SEA 63,4%. Tại địa phương, BCM có tỷ lệ sở hữu Nhà nước 95,4%, trong khi SNZ là 99,5%.

Những con số này cho thấy nếu quá trình cơ cấu lại vốn được triển khai theo các tiêu chí mới, thị trường chứng khoán có thể tiếp tục xuất hiện nguồn cung cổ phiếu đáng kể từ khu vực Nhà nước. Tuy nhiên, tỷ lệ sở hữu cao không đồng nhất với việc tất cả các doanh nghiệp này sẽ được thoái vốn ngay, bởi tỷ lệ sở hữu cuối cùng vẫn phụ thuộc vào nhóm ngành và tiêu chí phân loại tương ứng.

Nhìn chung, BSC đánh giá giai đoạn 2025–2027 có xu hướng hình thành “làn sóng thứ 3” của hoạt động IPO, niêm yết và cổ phần hóa. Riêng trong năm 2025, quy mô các thương vụ IPO năm 2025 đạt 57.346 tỷ đồng với 8 doanh nghiệp, trong đó hoạt động nổi bật tập trung ở nhóm chứng khoán. 

Một số doanh nghiệp đáng chú ý trong làn sóng cổ phần hóa, thoái vốn sắp tới gồm: ACV, GAS, GVR, BSR, MVN, PLX, BVH, PƠ, HVN, SAB, VCB, BID, BCM...

Một tác động đáng chú ý khác nằm ở cơ cấu sở hữu trên thị trường. Theo BSC, tỷ lệ free-float của Việt Nam khoảng 32%, tương đối dồi dào trong khu vực ASEAN, cao hơn Thái Lan và Indonesia, chỉ đứng sau Singapore ở mức 41%.

Tuy nhiên, mức độ tập trung sở hữu vẫn cao. Ba cổ đông lớn nhất tại Việt Nam nắm tới 59% cổ phần, ngang Singapore và thấp hơn Indonesia 71% và Philippines 69%. BSC cho rằng mức độ tập trung này đến từ sự chi phối của cổ đông Nhà nước thay vì các tập đoàn gia đình.

Việt Nam, Malaysia và Singapore là những thị trường mà các Doanh nghiệp Nhà nước có tầm ảnh hưởng lớn nhất, đóng góp hơn một phần ba (>33,3%) tổng vốn hóa của toàn thị trường. 

Vai trò của Khu vực Nhà nước: Việt Nam đứng thứ 02 trong nhóm (với tỷ lệ sở hữu 26%), chỉ thấp hơn Malaysia (31%). Ngược lại, tỷ lệ này ở Philippines gần như bằng 0% và Indonesia chỉ là 12%. 

Đáng chú ý hơn, theo dữ liệu cập nhật ngày 25/02/2026, giá trị cổ phần Nhà nước đang sở hữu trên ba sàn tập trung lớn ở các nhóm Ngân hàng, Tiện ích, Hàng & Dịch vụ Công nghiệp, Viễn thông, Dầu khí, Hóa chất, Thực phẩm và đồ uống, Bất động sản và một số ngành khác. Tỷ lệ sở hữu của Nhà nước trong cơ cấu cổ đông được BSC thống kê ở mức 31,36%.

Một điểm đáng chú ý nữa là quá trình xử lý các doanh nghiệp có nguồn gốc Nhà nước nhưng chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện công ty đại chúng.

Theo BSC, thống kê của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho thấy, thị trường hiện có khoảng 789 công ty đại chúng có nguồn gốc từ doanh nghiệp Nhà nước. Trong đó, 67 công ty không đáp ứng điều kiện về cơ cấu cổ đông do tỷ lệ free-float thấp, 53 công ty không đáp ứng điều kiện về vốn điều lệ tối thiểu và 41 công ty chưa thực hiện niêm yết hoặc đăng ký giao dịch.

Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đưa ra 02 nhóm giải pháp để giải quyết vấn đề tỷ lệ free-float quá thấp do nhiều doanh nghiệp có cổ đông lớn hoặc Nhà nước nắm giữ tới 90-99% vốn điều lệ.

Cụ thể: Cổ đông lớn, đặc biệt là cổ đông Nhà nước, thực hiện chuyển nhượng bớt phần vốn sở hữu thông qua đấu giá công khai hoặc giao dịch trên sàn chứng khoán; Doanh nghiệp có thể phát hành thêm cổ phiếu nhằm tăng vốn và pha loãng tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn hiện hữu.