Khi người lao động vừa có việc làm vừa hưởng trợ cấp thất nghiệp, nguy cơ chi sai quỹ bảo hiểm thất nghiệp đặt ra yêu cầu siết quản lý, liên thông dữ liệu và thu hồi dứt điểm tiền hưởng sai.

Quá trình thực hiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp cho thấy, tình trạng người lao động hưởng trợ cấp sai quy định vẫn phát sinh dưới nhiều hình thức.

Có trường hợp đã có việc làm mới, ký hợp đồng lao động và tham gia bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp khác nhưng vẫn tiếp tục nhận trợ cấp thất nghiệp; có trường hợp chậm khai báo tình trạng việc làm, dẫn đến phải thu hồi khoản tiền đã hưởng sai.

KHÓ PHÂN ĐỊNH VÔ TÌNH VI PHẠM HAY CỐ Ý TRỤC LỢI

Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, trong quá trình tiếp nhận và giải quyết hồ sơ, trung tâm từng gặp nhiều trường hợp lao động trục lợi chính sách bảo hiểm thất nghiệp. Tuy nhiên, hiện chưa có thống kê chính thức và đầy đủ để xác định bao nhiêu trường hợp hưởng sai do thiếu hiểu biết, bao nhiêu trường hợp cố tình gian lận, trục lợi chính sách.

Từ thực tiễn giải quyết hồ sơ, bà Liễu cho biết phần lớn người lao động khi bị phát hiện hưởng sai quy định và phải hoàn trả tiền trợ cấp đều cho rằng nguyên nhân là không nắm rõ quy định pháp luật. Họ không biết khi đã có việc làm thì phải thông báo cho cơ quan chức năng, hoặc không biết mình không còn đủ điều kiện tiếp tục hưởng trợ cấp thất nghiệp.

Theo bà Liễu, việc phát hiện các trường hợp hưởng sai hiện nay phần lớn được thực hiện thông qua đối chiếu dữ liệu giữa cơ quan Bảo hiểm xã hội và Trung tâm Dịch vụ việc làm. Đặc biệt, từ khi người lao động được phép nộp hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công quốc gia, cán bộ trung tâm không còn nhiều cơ hội tiếp xúc trực tiếp để tư vấn, trao đổi như trước.

Trong quá trình làm việc, nhiều người lao động giải trình rằng họ đã ký hợp đồng lao động mới nhưng không biết phải khai báo, hoặc không hiểu rõ quy định về chấm dứt hưởng trợ cấp thất nghiệp. Điều này khiến cơ quan thực hiện chính sách phải mất thêm thời gian xác minh, thông báo, thu hồi tiền trợ cấp đã chi trả và hoàn tất các thủ tục liên quan.

Điều này cho thấy rất khó xác định rạch ròi đâu là trường hợp vô tình vi phạm và đâu là trường hợp cố ý trục lợi. Ranh giới giữa hai nhóm này khá mong manh, việc đánh giá phải dựa trên hồ sơ, tài liệu và kết quả xác minh cụ thể của từng trường hợp.

Về nguyên tắc, khi hệ thống cơ sở dữ liệu của cơ quan Bảo hiểm xã hội và cơ quan lao động được liên thông, việc kiểm soát chắc chắn sẽ tốt hơn. Tuy nhiên, thực tiễn đang tồn tại ba “khoảng trống” lớn.

Thứ nhất là độ trễ dữ liệu. Khi người lao động quay lại làm việc, doanh nghiệp có thể chậm cập nhật thông tin lên hệ thống, hoặc thông tin giữa các bên chưa đồng bộ kịp thời.

Thứ hai là tính linh hoạt của thị trường lao động. Người lao động hiện nay thay đổi việc làm nhanh, nếu hệ thống dữ liệu không liên thông chặt chẽ thì việc cập nhật thông tin sẽ không theo kịp biến động thực tế.

Thứ ba là vấn đề khai báo, khi người lao động có thể chậm thông báo tình trạng việc làm mới, hoặc quy trình cập nhật thông tin chưa thực sự thuận tiện.

TĂNG ĐỐI SOÁT, THU HỒI DỨT ĐIỂM TIỀN HƯỞNG SAI

Ông Trần Tuấn Tú, Trưởng phòng Bảo hiểm thất nghiệp, Cục Việc làm, cho biết pháp luật hiện hành quy định nhiều trường hợp người lao động bị chấm dứt hưởng trợ cấp thất nghiệp.

Có trường hợp không đủ điều kiện hưởng ngay từ đầu, như người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật; có trường hợp đang hưởng nhưng rơi vào các trường hợp phải chấm dứt theo quy định.

Theo ông Tú, quy định liên quan đến việc người lao động vi phạm và khắc phục sẽ được xử lý theo quy định về vi phạm, xử lý vi phạm. Việc tham gia bảo hiểm thất nghiệp là tham gia theo đối tượng, căn cứ vào hợp đồng lao động, hợp đồng làm việc; vì vậy, không phải người lao động vi phạm thì không được tham gia bảo hiểm thất nghiệp.

Thời gian qua, cơ quan chức năng tăng cường tuyên truyền về quyền và trách nhiệm của người lao động; tăng cường thanh tra, kiểm tra để xử lý vi phạm; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và phối hợp giữa các cơ quan, địa phương nhằm phát hiện, xử lý các trường hợp vi phạm.

Về phía Bộ Nội vụ, để hạn chế trục lợi chính sách bảo hiểm thất nghiệp và thu hồi về quỹ số tiền chi sai, các Trung tâm Dịch vụ việc làm được yêu cầu chủ trì, phối hợp với cơ quan Bảo hiểm xã hội và công an rà soát, trích xuất dữ liệu bảo hiểm xã hội, dữ liệu dân cư quốc gia để lập danh sách cụ thể người lao động đang hưởng sai.

Danh sách này phải thể hiện các thông tin như họ tên, năm sinh, số căn cước công dân hoặc chứng minh nhân dân, số tiền phải thu hồi, địa chỉ nơi làm việc và nơi cư trú. Trên cơ sở đó, các cơ quan chức năng triển khai giải pháp thu hồi phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Đối với người lao động đang đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc tại doanh nghiệp, Trung tâm Dịch vụ việc làm lập danh sách người hưởng sai, tham mưu Sở Nội vụ ban hành văn bản gửi đơn vị sử dụng lao động phối hợp thông báo, đôn đốc người lao động nộp lại số tiền đã hưởng sai; đồng thời cung cấp danh sách cho Bảo hiểm xã hội tỉnh để phối hợp thực hiện.

Với trường hợp người lao động đã nghỉ việc và hưởng bảo hiểm xã hội một lần, Trung tâm Dịch vụ việc làm phối hợp chính quyền địa phương nơi cư trú để tuyên truyền, thông báo việc nộp lại số tiền hưởng sai. Trường hợp người lao động nghỉ việc nhưng chưa hưởng bảo hiểm xã hội một lần, danh sách người hưởng sai được gửi cơ quan Bảo hiểm xã hội để phối hợp thu hồi.

Từ thực tế phát sinh, việc chống trục lợi bảo hiểm thất nghiệp không chỉ đặt ra yêu cầu xử lý nghiêm vi phạm, mà còn đòi hỏi dữ liệu lao động, việc làm và bảo hiểm xã hội phải được kết nối hiệu quả hơn. Khi dữ liệu được cập nhật kịp thời, đối soát tự động và cảnh báo sớm, nguy cơ chi sai quỹ bảo hiểm thất nghiệp mới có thể được ngăn chặn ngay từ đầu.