Sàn giao dịch carbon trong nước đã đi vào vận hành thí điểm, đánh dấu bước chuyển từ xây dựng khung pháp lý sang tổ chức thị trường thực tế. Tuy nhiên, để thị trường phát triển, các chuyên gia cho rằng cần thúc đẩy thanh khoản, đồng thời doanh nghiệp cầnnâng cao năng lực đo lường, báo cáo, thẩm định và khả năng nhận diện giá trị từ hoạt động giảm phát thải...

Ngày 14/8, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), với sự hỗ trợ của Tổng cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO), tổ chức Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề “Từ chính sách đến hành động”.

CHUYỂN TỪ CHÍNH SÁCH SANG VẬN HÀNH THỰC TẾ

Phát biểu tại diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết đến nay, khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon cơ bản đã được hình thành và tiếp tục được hoàn thiện.

Đặc biệt, ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào vận hành thí điểm, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Thông qua thị trường, doanh nghiệp có thêm cơ sở để lựa chọn các giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp, từng bước thích ứng với các yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh rằng “thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới đối với Việt Nam. Trong quá trình triển khai thí điểm, các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu. Cùng với đó, cơ quan quản lý sẽ tăng cường tham vấn, lắng nghe khó khăn, vướng mắc và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp để kịp thời đưa ra các giải pháp phù hợp”.

Theo ông Trần Trọng Kiên, Phó Giám đốc Phòng Thị trường chứng khoán phái sinh, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), việc đưa sàn giao dịch carbon vào hoạt động tại HNX là bước đi đầu tiên nhằm thương mại hóa lượng giảm phát thải của các tổ chức thành loại hàng hóa có thể giao dịch công khai trên thị trường.

Trong mô hình này, HNX được phân công cung cấp dịch vụ giao dịch đối với hai loại hàng hóa chính là hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Đối với hạn ngạch phát thải, chỉ các cơ sở, tổ chức được Nhà nước phân bổ hạn ngạch mới có quyền thực hiện giao dịch mua bán.

Ngay trong giai đoạn thí điểm hiện nay, các nhà hoạch định chính sách cần tính toán các yếu tố nhằm tăng thanh khoản của thị trường carbon. Có như vậy, khi bước vào giai đoạn vận hành chính thức, thị trường mới có thể hoạt động sôi động thực sự, tránh tình trạng èo uột khiến các bên mất đi động lực chuyển đổi xanh.

TS. Lê Xuân Nghĩa

Trong khi đó, đối với tín chỉ carbon, tất cả các tổ chức hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam đều có thể tham gia giao dịch. Các tổ chức, doanh nghiệp muốn mua bán hàng hóa carbon phải mở tài khoản và giao dịch thông qua các thành viên giao dịch là các công ty chứng khoán thuộc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX).

Hiện nay, đã có 6 công ty chứng khoán trở thành thành viên giao dịch carbon. Sàn giao dịch carbon hiện áp dụng phương thức giao dịch thỏa thuận dựa trên nguyên tắc hai bên tự thương lượng, thống nhất các điều khoản trước khi nhập lệnh vào hệ thống.

“Trước khi phát lệnh, nhà đầu tư cùng thành viên giao dịch phải kiểm tra kỹ các thông tin về mã sản phẩm, khối lượng và đặc biệt là giá giao dịch. Điều kiện bắt buộc là tài khoản phải có đủ số dư tiền và hàng trước khi đặt lệnh”, ông Kiên nêu rõ.

TĂNG TÍNH THANH KHOẢN CHO THỊ TRƯỜNG

Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ Quốc gia, thị trường carbon là một thị trường đặc biệt. Không chỉ có hoạt động đầu tư thương mại mà giá cả hàng hóa là "phần thưởng" cho những chủ thể tích cực giảm phát thải và phạt những bên phát thải vượt mức quy định.

Liên quan đến tính thanh khoản của thị trường carbon, ông Nghĩa nhận định đây là một vấn đề phức tạp phụ thuộc vào nhiều yếu tố.

Thứ nhất, yếu tố xuất phát từ hạn ngạch do Chính phủ cấp.

“Nếu cơ quan quản lý phân bổ hạn ngạch quá dễ dàng, chẳng hạn doanh nghiệp phát thải 10 tấn CO₂ nhưng được cấp tới 9,5 tấn, doanh nghiệp chỉ cần mua thêm 0,5 tấn trên thị trường. Ngược lại, nếu hạn ngạch được phân bổ ở mức 7 tấn, doanh nghiệp sẽ phải mua thêm 3 tấn để bù đắp phần phát thải vượt hạn ngạch. Theo đó, việc siết chặt hạn ngạch sẽ tạo thêm nhu cầu giao dịch, qua đó thúc đẩy thanh khoản của thị trường”, TS. Nghĩa phân tích.

Thứ hai, chúng ta có cho đầu cơ thị trường không? Để hình thành một thị trường đúng nghĩa, chính sách cần tạo điều kiện cho các nhà đầu tư tham gia mua gom ở vùng giá thấp và bán ra khi giá cao, qua đó tạo dòng luân chuyển hàng hóa và kích thích thanh khoản.

Thứ ba, cần có sự tham gia của quốc tế thay vì chỉ giới hạn ở phạm vi trong nước.

Thứ tư, mặt bằng lãi suất ngân hàng. Doanh nghiệp đi mua tín chỉ hay hạn ngạch carbon đều cần vốn và cần vay ngân hàng. Nếu mặt bằng lãi suất duy trì ở mức cao cũng khó có thể tạo ra thanh khoản, không chỉ trên thị trường carbon mà cả trên thị trường chứng khoán.

Dưới góc nhìn quốc tế, bà Phạm Liên Anh, Trưởng Chương trình Tư vấn Cải cách và Nghiên cứu Kinh tế Việt Nam, Lào, Campuchia, IFC, cho biết nhiều doanh nghiệp đã đầu tư tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải nhưng chưa nhận diện được khả năng tạo tín chỉ carbon từ chính những hoạt động này, qua đó bỏ lỡ một nguồn thu tiềm năng.

Thực tế, doanh nghiệp có thể đã triển khai các giải pháp tiết kiệm năng lượng hoặc giảm phát thải phục vụ hoạt động sản xuất nhưng chưa biết những kết quả này có thể gắn với việc phát triển dự án tín chỉ carbon. Vì vậy, lượng phát thải cắt giảm chưa được tận dụng để tạo thêm doanh thu.

 Việc nhận diện đầy đủ giá trị của lượng phát thải được cắt giảm vì thế có thể tạo ra thay đổi trong cách tiếp cận, từ giảm phát thải để đáp ứng yêu cầu tuân thủ sang coi carbon là một yếu tố có thể tạo thêm giá trị cho hoạt động kinh doanh.

 Phạm Liên Anh

Bà Liên Anh khuyến nghị, để tham gia thị trường carbon, trước hết doanh nghiệp phải biết mình phát thải bao nhiêu, nguồn phát thải chính nằm ở đâu và có khả năng đo lường, giám sát, báo cáo, thẩm định (MRV) các số liệu này. Tuy nhiên, khảo sát cho thấy năng lực MRV của doanh nghiệp Việt Nam còn khá hạn chế, việc triển khai cũng như số hóa dữ liệu mới ở bước đầu.

Để có thể tiến thêm một bước, doanh nghiệp cần xác định giải pháp hoặc dự án nào có khả năng giảm phát thải và có thể phát triển thành tín chỉ carbon. Đồng thời, xác định tín chỉ tạo ra sẽ hướng tới thị trường nào, gồm thị trường tự nguyện, thị trường tuân thủ, thị trường trong nước hay chuyển giao quốc tế theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris.

Một hạn chế khác được chuyên gia chỉ ra là tín chỉ carbon chưa thực sự được tích hợp vào hoạt động sản xuất kinh doanh, kế hoạch đầu tư và chiến lược dài hạn của nhiều doanh nghiệp.