Trong 6 năm qua, đại dịch Covid-19, các cuộc chiến tại Ukraine và Trung Đông, cùng chính sách thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã liên tiếp gây chấn động thương mại toàn cầu...

Những cú sốc này đẩy chính sách thương mại toàn cầu vào giai đoạn khó đoán định nhất kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu dường như đã chững lại, câu hỏi đặt ra là những biến động này chỉ gây gián đoạn tạm thời hay sẽ khiến các nền kinh tế thu hẹp quan hệ thương mại và giảm gắn kết với nhau.

LÀN SÓNG AI NÂNG ĐỠ THƯƠNG MẠI TOÀN CẦU

Theo hãng tin Đức DW, đại dịch khiến các nhà máy trên khắp thế giới phải đóng cửa, đồng thời đẩy nhanh xu hướng dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc, trung tâm sản xuất lớn nhất thế giới. Tiếp đó, hai cuộc chiến tranh làm gián đoạn nguồn cung dầu khí, lương thực và phân bón toàn cầu.

Trong khi đó, chính sách thuế quan của ông Trump đẩy thuế nhập khẩu của Mỹ lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ, buộc doanh nghiệp phải tìm nhà cung cấp và thị trường mới.

Ông Robert Staiger, chuyên gia kinh tế trưởng của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), đánh giá đây là những gián đoạn nghiêm trọng và kéo dài nhất kể từ khi hệ thống thương mại thế giới được hình thành cách đây 80 năm.

Dù vậy, thương mại toàn cầu vẫn tăng trưởng. Theo báo cáo thường niên được WTO công bố tuần trước, khối lượng thương mại hàng hóa thế giới tăng 4,6% trong năm ngoái, nhờ nhu cầu lớn đối với các sản phẩm công nghệ tiên tiến phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo (AI). Trong khi đó, thương mại dịch vụ toàn cầu cũng tăng 5,3%.

Trung Quốc tiếp tục là nền kinh tế xuất khẩu hàng hóa lớn nhất thế giới, còn Mỹ vẫn đứng đầu về nhập khẩu. Liên minh châu Âu (EU) đứng thứ hai về cả xuất khẩu và nhập khẩu.

Tuy nhiên, trao đổi với hãng tin AFP tuần trước, ông Staiger cho rằng đà tăng mạnh của xuất khẩu các sản phẩm phục vụ AI có thể đang che lấp phần nào sự suy giảm của thương mại thế giới.

Trong báo cáo triển vọng thương mại công bố hồi tháng 3, WTO cho biết các nền kinh tế châu Á chiếm ưu thế trong thương mại hàng hóa phục vụ AI. Trong khi đó, sự tham gia của châu Phi, Mỹ Latin, Trung Đông và phần lớn châu Âu vào hoạt động này còn rất hạn chế.

Các sản phẩm công nghệ liên quan đến AI chỉ chiếm khoảng 1/6 thương mại hàng hóa, nhưng đóng góp gần một nửa mức tăng trưởng thương mại toàn cầu.

CÁC LUỒNG THƯƠNG MẠI ĐANG DỊCH CHUYỂN

Kể từ khi Nga mở chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine tháng 2/2022, EU đã giảm mạnh sự phụ thuộc vào khí đốt Nga vận chuyển qua đường ống. Theo Cơ quan Thống kê châu Âu (Eurostat), tỷ lệ này giảm từ 37% vào cuối năm 2021 xuống khoảng 10%. Lượng dầu và than EU nhập khẩu từ Nga hiện chỉ còn ở mức không đáng kể.

Để thay thế nguồn cung từ Nga, EU thúc đẩy các thỏa thuận năng lượng mới với Mỹ, Na Uy, Australia và Kazakhstan. Khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) được sử dụng để thay thế khí đốt Nga vận chuyển qua đường ống.

Trong khi đó, Nga cũng tìm được khách mua năng lượng mới, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ. Hai nền kinh tế này mua dầu Nga với giá thấp hơn nhiều so với giá dầu chuẩn trên thị trường quốc tế.

Khi chiến tranh Mỹ - Iran nổ ra vào cuối tháng 2 năm nay, Tehran gần như phong tỏa eo biển Hormuz, một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) sau đó chuyển một phần dầu qua đường ống tới các cảng khác để xuất khẩu, qua đó bù đắp phần nào nguồn cung bị gián đoạn.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), sản lượng gia tăng từ Mỹ, Kazakhstan, Brazil và Venezuela cũng giúp bù đắp lượng dầu thiếu hụt lên tới hàng triệu thùng.

Dù vậy, sau hơn 7 tháng xung đột, giá năng lượng vẫn ở mức cao. Giá dầu Brent duy trì trên 100 USD/thùng trong phần lớn thời gian diễn ra chiến tranh Mỹ - Iran. Một số chuyên gia phân tích hiện cảnh báo nguồn cung có thể thiếu hụt nghiêm trọng trong mùa thu và mùa đông năm nay.

THAY ĐỔI CHÍNH SÁCH Ở MỸ

Kể từ khi trở lại nắm quyền năm ngoái, ông Trump tiếp tục điều chỉnh chính sách thương mại Mỹ theo hướng rời xa các quy tắc của WTO.

Tổng thống Mỹ áp dụng mức thuế quan khác nhau với từng đối tác, đi ngược nguyên tắc đối xử bình đẳng của tổ chức này. Sau đó, ông đàm phán riêng với từng nước về các trường hợp miễn trừ và mức thuế quan “đối ứng”.

Dù vậy, khoảng 72% hàng hóa trên toàn cầu vẫn được giao dịch theo các quy tắc cốt lõi của WTO, tổ chức có trụ sở tại Geneva, Thụy Sỹ. Con số này giảm so với mức khoảng 80% vào năm 2022.

Chính sách thuế quan của ông Trump cũng gây sức ép lên thương mại, đồng thời thúc đẩy sự dịch chuyển của các luồng hàng hóa.

Theo Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (PIIE) có trụ sở tại Washington, nhập khẩu của Mỹ từ Trung Quốc giảm khoảng 28% trong năm ngoái. Trong khi đó, nhập khẩu của Mỹ từ các đối tác còn lại tăng gần 10%, trong đó phần lớn mức tăng đến từ Đài Loan và Mexico. Đây là một phần của quá trình chuyển hướng nguồn nhập khẩu nhằm giảm phụ thuộc vào các nhà cung cấp Trung Quốc.

Nhìn trong dài hạn, quá trình hội nhập kinh tế toàn cầu dường như đã chững lại. Theo dữ liệu của WTO, từ khoảng năm 2015, thương mại thế giới vẫn tăng trưởng, nhưng không còn tăng nhanh hơn kinh tế toàn cầu như trước. Nhưng bất chấp những biến động địa chính trị gần đây, quá trình hội nhập này vẫn chưa đảo chiều.

Theo các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia kinh tế, còn quá sớm để kết luận rằng các cuộc chiến, cùng xu hướng bảo hộ tại Mỹ, Trung Quốc, EU và Anh sau khi rời EU, sẽ chấm dứt quá trình các nền kinh tế ngày càng gắn kết với nhau.

“Thế giới rõ ràng không trở nên toàn cầu hóa hơn. Nhưng liệu toàn cầu hóa đang thực sự đảo chiều hay chúng ta chỉ đang thay đổi đối tác thương mại thì vẫn chưa thể khẳng định”, ông Thomas Sampson, Phó giáo sư tại Trường Kinh tế London (LSE), nhận định với DW.

Những bất đồng giữa chính quyền ông Trump và WTO đặt ra câu hỏi về cơ chế điều phối thương mại toàn cầu nếu tổ chức này không còn giữ vai trò như hiện nay.

Các chuyên gia đã đề xuất một số phương án. Một là tiếp tục áp dụng mức thuế riêng với từng đối tác, theo cách tiếp cận hiện nay của ông Trump.

Hai là hình thành mạng lưới các hiệp định thương mại tự do giữa các khối kinh tế, trong đó có các nền kinh tế đang phát triển thuộc nhóm BRICS.

Phương án thứ ba, được các viện nghiên cứu như Chatham House đề xuất, là EU, Nhật Bản, Canada, Australia và Mexico tiếp tục giao thương theo các quy tắc tương tự WTO. Với quy mô thương mại lớn, nhóm này có thể tạo ảnh hưởng đáng kể đối với Mỹ và Trung Quốc.

Bà Reverdy của Bruegel cho rằng EU sẽ ưu tiên cải tổ WTO hơn là lựa chọn các cơ chế thay thế.

“EU vẫn muốn được nhìn nhận là bên dẫn dắt thương mại tự do và đa phương”, bà nói với DW. Theo bà, Brussels đang mở rộng các hình thức hợp tác trong chính sách thương mại, trong đó có khả năng đưa Canada trở thành thành viên liên kết của EU.

Ông Sampson nhận định rằng việc tiếp tục cách tiếp cận thương mại hiện nay của chính quyền ông Trump có thể khiến các nền kinh tế nhỏ gặp bất lợi. Theo ông, trong hệ thống WTO hiện nay, những nền kinh tế này có tiếng nói lớn hơn.

Trong khi đó, các chuyên gia kinh tế của WTO đã xây dựng mô hình để đánh giá những kịch bản khác nhau. Theo tính toán của họ, nếu thương mại tiếp tục phân mảnh theo các ranh giới địa chính trị, từ nay tới năm 2050, GDP toàn cầu có thể giảm khoảng 5%.

Nếu WTO không còn tồn tại và thương mại thế giới chỉ dựa vào một mạng lưới rời rạc các hiệp định thương mại tự do, mức giảm có thể lên tới gần 7%. Các nền kinh tế nhỏ nhất và nghèo nhất sẽ chịu thiệt hại nặng nề nhất.

Ngược lại, việc củng cố các quy tắc thương mại đa phương có thể giúp GDP toàn cầu tăng khoảng 3% - theo các chuyên gia kinh tế của WTO.