Việc chính quyền Tổng thống Donald Trump gia tăng vai trò tại Venezuela có thể khiến chiến lược của Trung Quốc tại Mỹ Latin trở nên phức tạp hơn...

Venezuela từng là một trong những địa bàn trọng điểm trong nỗ lực mở rộng ảnh hưởng kinh tế và địa chính trị của Bắc Kinh tại khu vực. Trong nhiều năm, Trung Quốc vừa là khách hàng mua dầu lớn nhất, vừa là chủ nợ lớn nhất của Venezuela, trở thành chỗ dựa cho Caracas trong bối cảnh bị Mỹ trừng phạt và cô lập.

THỎA THUẬN HƠN 65 TỶ THÙNG DẦU

Ngày 28/8, Tổng thống Trump công bố thỏa thuận dầu mỏ giữa Mỹ với Venezuela. Theo đó, Mỹ sẽ có quyền kiểm soát chi phối đối với khoảng 1/5 trữ lượng dầu đã được chứng minh của nước này, tương đương hơn 65 tỷ thùng. Chi tiết thỏa thuận được Nhà Trắng công bố ngày 31/8.

Theo thỏa thuận, Chính phủ lâm thời Venezuela cấp quyền khai thác 17 mỏ dầu trong 100 năm cho North American Blue Energy Partners (NABEP), một công ty tư nhân do doanh nhân Venezuela Alejandro Betancourt điều hành.

Đổi lại, NABEP trao cho Chính phủ Mỹ 35% cổ phần tại công ty mẹ của mình. Washington còn được quyền mua 20% sản lượng hiện tại và tương lai từ các mỏ này với giá tương đương chi phí sản xuất, đồng thời có quyền ưu tiên mua 80% sản lượng còn lại.

Chính quyền Tổng thống Trump xem thỏa thuận này là một phần trong nỗ lực thu hẹp ảnh hưởng của Trung Quốc và Nga tại khu vực. 

Nhà Trắng cho biết phần lớn các mỏ dầu mà NABEP sẽ khai thác trước đây do doanh nghiệp Trung Quốc và Nga kiểm soát hay vận hành.

Theo hãng tin Bloomberg, các doanh nghiệp Trung Quốc được dự báo vẫn hiện diện trong ngành dầu mỏ Venezuela. Tuy nhiên, triển vọng xuất khẩu dầu thô sang Trung Quốc và khả năng Bắc Kinh thu hồi hàng chục tỷ USD dư nợ đều trở nên khó đoán.

MỐI QUAN HỆ ĐƯỢC VUN ĐẮP BẰNG DẦU MỎ VÀ TÍN DỤNG

Trong chuyến thăm cấp nhà nước của cựu Tổng thống Nicolas Maduro năm 2023, Trung Quốc nâng cấp quan hệ với Venezuela lên “đối tác chiến lược trong mọi hoàn cảnh” - một trong những cấp độ quan hệ ngoại giao cao nhất của Bắc Kinh.

Hai nước cũng duy trì quan hệ kinh tế và quân sự chặt chẽ. Theo số liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) do Bloomberg tổng hợp, Trung Quốc liên tục là đối tác thương mại lớn nhất hoặc lớn thứ hai của Venezuela trong gần hai thập kỷ qua. Kim ngạch thương mại hai chiều năm ngoái vượt 7,4 tỷ USD.

Venezuela còn nằm trong nhóm khách hàng mua vũ khí Trung Quốc nhiều nhất tại Mỹ Latin. Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), dẫn số liệu của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), Venezuela đã mua 495 triệu USD vũ khí Trung Quốc trong giai đoạn 2010-2020.

Dầu mỏ là mắt xích quan trọng trong quan hệ kinh tế giữa hai nước. Trung Quốc từng là nước nhập khẩu dầu thô Venezuela lớn nhất, mua khoảng 80% lượng dầu xuất khẩu của quốc gia Mỹ Latin này trong năm ngoái. Tuy nhiên, kể từ khi ông Maduro bị Mỹ bắt giữ hồi tháng 1, Trung Quốc chưa nhập thêm dầu thô từ Venezuela - theo dữ liệu do Bloomberg tổng hợp.

Merey, loại dầu chủ lực của Venezuela, được dùng để sản xuất nhựa đường - vật liệu thiết yếu trong xây dựng và làm đường. Loại dầu này được các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc ưa chuộng vì có giá thấp hơn đáng kể so với những loại dầu tương đương từ các nguồn khác.

Trung Quốc có thể thay thế dầu Venezuela bằng nguồn cung từ những nước như Canada, nhưng chi phí cao hơn sẽ làm thu hẹp biên lợi nhuận của các nhà máy lọc dầu độc lập quy mô nhỏ, thường được gọi là các nhà máy “teapot”.

Dù vậy, theo các nhà phân tích, việc mất nguồn dầu Venezuela không phải cú sốc quá lớn đối với an ninh năng lượng của Trung Quốc, bởi nguồn cung này chỉ chiếm khoảng 4% tổng lượng dầu nhập khẩu của nước này trong năm ngoái. Dầu Venezuela quan trọng với Bắc Kinh chủ yếu vì đây là phương thức thu hồi những khoản cho vay được bảo đảm và hoàn trả bằng dầu.

Trung Quốc bắt đầu trở thành chủ nợ quan trọng của Venezuela từ năm 2007, dưới thời cố Tổng thống Hugo Chavez, khi Bắc Kinh cấp vốn cho các dự án dầu khí và cơ sở hạ tầng. Nguồn tài chính này đã lấp khoảng trống do quan hệ Mỹ - Venezuela rạn nứt suốt nhiều thập kỷ để lại.

Trung Quốc và Venezuela từng hợp tác trong nhiều lĩnh vực, từ đường cao tốc, cầu và nhà máy điện đến các cơ sở chế biến thực phẩm. Tuy nhiên, nhiều dự án chưa bao giờ được hoàn thành hoặc hiện không còn hoạt động.

Theo tổ chức nghiên cứu AidData của Mỹ, Trung Quốc đã cung cấp cho Venezuela các khoản vay có sự hậu thuẫn của nhà nước trị giá tổng cộng hơn 100 tỷ USD kể từ năm 2000, nhiều nhất tại Mỹ Latin. Phần lớn các khoản vay được thiết kế để hoàn trả bằng dầu mỏ.

Trong những năm gần đây, hoạt động cho vay này đã thu hẹp do ngành dầu mỏ Venezuela lao đao vì các lệnh trừng phạt, tham nhũng và tình trạng thiếu đầu tư kéo dài. Hiện tại, các ước tính về số nợ Venezuela chưa thanh toán cho Trung Quốc còn khác nhau, dao động từ 10 tỷ USD đến 20 tỷ USD.

THỎA THUẬN DẦU MỎ MỸ - VENEZUELA ẢNH HƯỞNG ĐẾN LỢI ÍCH CỦA TRUNG QUỐC

Trên thực tế, những doanh nghiệp bị mất quyền lợi do thỏa thuận dầu mỏ giữa Mỹ và Venezuela chủ yếu là các công ty Trung Quốc và Nga có quy mô nhỏ. Trong quá trình đàm phán lại các hợp đồng dầu khí, Venezuela đã giao một số mỏ dầu và dự án liên doanh cho các đối tác mới. Tuy nhiên, phần lớn tài sản dầu khí của doanh nghiệp Trung Quốc tại nước này đến nay vẫn chưa bị tác động.

Các tập đoàn nhà nước Trung Quốc tham gia phát triển nhiều dự án dầu khí tại vành đai Orinoco và một số khu vực khác, nhưng quy mô khai thác còn hạn chế. Sản lượng từ các dự án có sự tham gia của doanh nghiệp Trung Quốc chiếm chưa đến 10% tổng sản lượng dầu của Venezuela, trong khi riêng tập đoàn Chevron của Mỹ đóng góp hơn 25%.

Theo những thỏa thuận có từ trước khi chính quyền Tổng thống Trump đạt được thỏa thuận mới, doanh nghiệp Trung Quốc có quyền lợi đối với một phần trữ lượng dầu của Venezuela.

Các nhà phân tích tại ngân hàng Morgan Stanley dẫn số liệu của hãng tư vấn Wood Mackenzie cho biết quyền lợi của Tập đoàn Hóa dầu Trung Quốc (Sinopec) và Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Trung Quốc (CNPC) tương đương khoảng 4,4 tỷ thùng dầu.

Tuy nhiên, quyền mua dầu mà Mỹ vừa giành được có thể khiến Trung Quốc khó thu hồi các khoản cho Venezuela vay hơn. Chia sẻ với Bloomberg TV, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho rằng Bắc Kinh sẽ không có quyền đòi nợ từ nguồn thu do sản lượng dầu mới của Venezuela tạo ra.

Về phần mình, Trung Quốc khẳng định quan hệ hợp tác với Venezuela được luật pháp quốc tế và pháp luật hai nước bảo vệ. Bắc Kinh nhấn mạnh các quyền và lợi ích hợp pháp của nước này tại Venezuela phải được bảo vệ.

Theo các nhà phân tích, nếu không thể tiếp tục thu hồi nợ bằng dầu mỏ, Trung Quốc có thể đưa các khoản Venezuela còn nợ vào một chương trình tái cơ cấu nợ công tổng thể của nước này. Nhưng tác động đối với Bắc Kinh không chỉ dừng ở vấn đề thu hồi vốn. Bởi lẽ vai trò ngày càng lớn của Mỹ tại Venezuela còn có thể cản trở chiến lược mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc trên toàn Mỹ Latin.

Tuy vậy, quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc và các nước Mỹ Latin đã đan xen sâu rộng, khiến ảnh hưởng của Bắc Kinh khó có thể thu hẹp trong thời gian ngắn. Chính quyền Tổng thống Trump cũng khó áp dụng những biện pháp có quy mô tương tự như ở Venezuela tại các quốc gia khác.

Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn thứ hai của Mỹ Latinh, sau Mỹ. Các doanh nghiệp Trung Quốc đã hiện diện sâu rộng trong nhiều lĩnh vực quan trọng của khu vực, từ lưới điện, khai khoáng và xe điện đến cơ sở hạ tầng.