Ngày thứ Hai (22/6), Mỹ đã cho phép Iran bán dầu trở lại trên thị trường quốc tế, qua đó nới lỏng các lệnh trừng phạt đã kéo dài nhiều thập kỷ...

Động thái này diễn ra trong bối cảnh Washington đang thúc đẩy thỏa thuận hòa bình cuối cùng với Tehran, đổi lại việc Iran cam kết cho phép các chuyên gia quốc tế kiểm tra chương trình hạt nhân của nước này và bảo đảm hoạt động đi lại tự do qua eo biển Hormuz.

Giấy phép chung do Bộ Tài chính Mỹ công bố cho phép bán dầu thô, sản phẩm dầu mỏ và hóa dầu có nguồn gốc từ Iran đến ngày 21/8.

Theo giấy phép này, dầu Iran có thể được đưa vào Mỹ trong trường hợp cần thiết để hoàn tất các khâu của giao dịch, như bán hàng, giao hàng hoặc dỡ hàng. Quy định này không đồng nghĩa Mỹ sẽ mua dầu Iran với quy mô lớn trở lại, bởi Washington gần như đã ngừng nhập khẩu dầu Iran kể từ khi áp đặt các biện pháp trừng phạt sau cuộc cách mạng Iran năm 1979.

“Theo đúng tinh thần các cuộc đàm phán hiệu quả đang diễn ra tại Thụy Sỹ, Iran đã cam kết bảo đảm tàu thuyền được đi lại tự do và thông suốt qua eo biển Hormuz, đồng thời cho phép các chuyên gia của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) vào nước này để kiểm tra chương trình hạt nhân”, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent viết trên mạng xã hội X.

Theo ông Bessent, trong khuôn khổ thỏa thuận, Bộ Tài chính Mỹ đã cấp giấy phép chung tạm thời có thời hạn 60 ngày, cho phép sản xuất, giao hàng và bán dầu Iran.

Theo biên bản ghi nhớ được Washington và Tehran ký tuần trước, Mỹ đồng ý cấp miễn trừ cho hoạt động xuất khẩu dầu thô, sản phẩm dầu mỏ và các sản phẩm liên quan của Iran. Các dịch vụ phục vụ hoạt động này, gồm giao dịch ngân hàng, bảo hiểm và vận tải, cũng nằm trong phạm vi được miễn trừ.

Theo giấy phép này, Iran có thể nhận thanh toán bằng USD cho các giao dịch dầu mỏ được Mỹ cho phép. Tuy nhiên, Cuba, Triều Tiên và Crimea không được tham gia các giao dịch nằm trong phạm vi miễn trừ theo giấy phép này.

Washington lần đầu áp trừng phạt Iran vào năm 1979, sau khi các sinh viên cách mạng Iran chiếm Đại sứ quán Mỹ tại Tehran và bắt giữ các nhà ngoại giao Mỹ làm con tin. Kể từ đó, Mỹ đã áp thêm nhiều lệnh trừng phạt khác với Iran, liên quan đến chương trình hạt nhân của nước này và việc Tehran hỗ trợ các lực lượng mà Washington coi là tổ chức khủng bố.

Trong nhiều năm qua, các nhà máy lọc dầu độc lập tại Trung Quốc là khách mua chủ chốt của dầu Iran. Họ chấp nhận rủi ro liên quan tới các biện phép trừng phạt để mua dầu với mức giá chiết khấu sâu, trong khi nhiều khách hàng khác tránh những giao dịch này.

Trước khi Mỹ tái áp đặt trừng phạt vào năm 2018, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Italy, Hy Lạp, Đài Loan và Thổ Nhĩ Kỳ cũng từng là những thị trường lớn của dầu thô Iran.

Trong ngày thứ Hai, các bên trung gian cho biết Washington và Tehran đã đạt “tiến triển đáng khích lệ” trong vòng đàm phán đầu tiên nhằm hướng tới một thỏa thuận hòa bình cuối cùng. Cuộc đàm phán diễn ra tại Thụy Sỹ, theo các điều khoản trong biên bản ghi nhớ mà hai bên ký tuần trước, với mục tiêu kéo dài lệnh ngừng bắn có từ hồi tháng 4 thêm ít nhất 60 ngày.

Mỹ và Iran đang tìm cách triển khai biên bản ghi nhớ được ký tuần trước, nhằm chấm dứt xung đột và mở đường cho một thỏa thuận dài hạn. Tuy nhiên, văn kiện này vẫn để ngỏ nhiều vấn đề then chốt, trong khi lại mang lại lợi ích tài chính tức thời cho Iran. Điều này đã vấp phải chỉ trích gay gắt từ một số đồng minh thuộc Đảng Cộng hòa của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Bao trùm các cuộc đàm phán nhạy cảm hiện nay là vấn đề eo biển Hormuz và tình trạng giao tranh tiếp diễn tại Lebanon, nơi Israel đang mở chiến dịch quân sự nhằm vào lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn.

Cũng trong ngày thứ Hai, khi được hỏi làm thế nào để bảo đảm Tehran không dùng nguồn thu từ dầu mỏ để tái thiết quân đội, ông Trump nói: “Họ không được phép làm vậy”.

“Họ phải dùng tiền để mua lương thực cho người dân, vì hiện nay người dân của họ đang rất đói”, ông Trump phát biểu với báo chí tại Nhà Trắng.

Thị trường đang theo dõi sát mọi dấu hiệu cho thấy Mỹ và Iran đạt tiến triển trong đàm phán. Hôm thứ Hai, giá dầu Brent giao dịch ở mức gần 77 USD/thùng. Khả năng dầu Iran quay trở lại thị trường với quy mô lớn đang làm gia tăng kỳ vọng nguồn cung năng lượng có thể dư thừa trong ngắn hạn.

Trong những ngày gần đây, Iran đã tăng xuất khẩu dầu sau khi Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân từng gây sức ép lớn lên nền kinh tế nước này. Theo các nhà phân tích, việc được Mỹ miễn trừ trừng phạt giống như "phao cứu sinh" với kinh tế Iran sau khi hứng chịu nhiều thiệt hại do chiến tranh và các biện pháp trừng phạt.

Về phầm mình, chính quyền ông Trump đã bác bỏ các chỉ trích nhằm vào thỏa thuận tạm thời với Iran. Washington cho rằng thỏa thuận này sẽ giúp người dân Mỹ hưởng lợi nhờ giá năng lượng thấp hơn. Chính quyền Mỹ cũng khẳng định vẫn có các cơ chế bảo đảm Iran không phát triển vũ khí hạt nhân - mục tiêu then chốt của ông Trump.

“Mọi người đều hiểu rõ rằng Iran sẽ đồng ý cho tiến hành các cuộc kiểm tra vũ khí quy mô lớn, nhằm bảo đảm nước này minh bạch về chương trình hạt nhân trong dài hạn”, ông Trump viết trên mạng xã hội hôm thứ Hai.

Tuy nhiên, các tuyên bố về bước đột phá trong vấn đề kiểm tra hạt nhân vẫn vấp phải hoài nghi. Trước đó, theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, hai bên chưa thảo luận về vấn đề hạt nhân và Tehran sẽ làm việc với IAEA theo các quy định hiện hành. 

Phía Iran bác bỏ cũng bác bỏ tuyên bố của ông Vance về việc Tehran cho phép chuyên gia của IAEA tới Iran để kiểm tra chương trình hạt nhân, đồng thời khẳng định phát biểu này là “sai sự thật và không phản ánh thực tế”.

Không khí căng thẳng của các cuộc đàm phán đã thể hiện rõ vào cuối tuần qua. Tiến trình này suýt đổ vỡ sau khi ông Trump đưa ra đe dọa mới, trong khi phái đoàn Iran cho biết họ sẵn sàng rời bàn đàm phán.

Các cuộc thảo luận dự kiến tiếp tục trong tuần này tại khu nghỉ dưỡng Burgenstock ở Thụy Sỹ. Ông Vance tham dự cùng ông Jared Kushner, con rể ông Trump, và ông Steve Witkoff, đặc phái viên của Mỹ. Sau đó, ông Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf  lên đường về nước, trong khi các đại biểu cấp thấp hơn ở lại để bàn tiếp các vấn đề kỹ thuật.